Уште еден „упад” во име на граѓанското општество

За време на предизборието, во јавноста се појавија повеќе агенции за испитување на јавното мислење со резултати за изборното расположение кај граѓаните на Република Македонија. Како никогаш досега, неколку агенции се бореа за приматот околу тоа кој ќе биде подобар прогнозер и кој ќе биде поблизок до реалните изборни проценти. Овој феномен е за поздравување, затоа што изборните рејтинзи се составен дел од изборната јавност во повеќето демократски општества. Особено откако „јавноста“ се етаблира како интегрален и неопходен дел на современото општество. Овој чин на предизборна математика си има своја функција и причина не само за време на „карневалските денови“ туку и за време на доброто владеење помеѓу два изборни ци(р)к(л)уса. Во најголем дел, правилата за ова се одамна утврдени како „бетонски блокови“. Барем во демократските општества. Се знае кој може да се кандидира (повеќето од граѓаните), се знае начинот на кој се гласа (повеќето од граѓаните, но не секогаш), се знаат изборните правила (законски одредби), се знаат правилата за медиумско претставување (законски одредби) и се знае кој кога и што може да направи за време на изборниот период. Во спротивно следуваат санкции.

За време на предизборието, во јавноста се појавија повеќе агенции за испитување на јавното мислење со резултати за изборното расположение кај граѓаните на Република Македонија. Како никогаш досега, неколку агенции се бореа за приматот околу тоа кој ќе биде подобар прогнозер и кој ќе биде поблизок до реалните изборни проценти. Овој феномен е за поздравување, затоа што изборните рејтинзи се составен дел од изборната јавност во повеќето демократски општества. Особено откако „јавноста“ се етаблира како интегрален и неопходен дел на современото општество. Овој чин на предизборна математика си има своја функција и причина не само за време на „карневалските денови“ туку и за време на доброто владеење помеѓу два изборни ци(р)к(л)уса. Во најголем дел, правилата за ова се одамна утврдени како „бетонски блокови“. Барем во демократските општества. Се знае кој може да се кандидира (повеќето од граѓаните), се знае начинот на кој се гласа (повеќето од граѓаните, но не секогаш), се знаат изборните правила (законски одредби), се знаат правилата за медиумско претставување (законски одредби) и се знае кој кога и што може да направи за време на изборниот период. Во спротивно следуваат санкции.

Перцепциите, ставовите и мислењата на граѓаните се најчесто во цврста корелација со нивната моментна социо-економска положба, нивната идеолошка провениенција или некоја комбинација од двете. Граѓаните се „преслушуваат“ себе си за која опција ќе го дадат својот глас – за status quo (не-промени) или за промени. Тоа е најчесто главниот избор на скалата што почнува со моделот на еквилибриум, а завршува со конфликтните модели и политики. Составен дел на „играта“ се и емоциите на граѓаните и нивниот афективен однос кон кандидатите, било тие да се независни или, пак, претставници на политички партии. Спакувани аудио-визуелно и печатено, понудите влијаат врз изборот на граѓаните. Токму тука се отвора простор за „фактите“, за „објективноста“ и за „интерпретацијата“ на податоците добиени од „научните истражувања“ на агенциите кои се појавуваат со своите бројки и имаат, исто така, влијание врз изборното расположение. Не станува збор за апсолутен детерминизам, но пласираните податоци често знаат да го спинуваат расположението во полза на „помоќниот“ и „побогатиот“. На победникот му е сè дозволено. Освен ако не е забрането со закон или ако не го „фатат“ на дело. А како нешто ќе „контролирате“ со закон, ако не се знае што е тоа? Имено, постои голема разлика меѓу научна анализа, бизнис зделка или граѓанска иницијатива. Сите овие дејности се регулирани со различни закони и правила, поради различната природа на својата работа.

Постојат повеќе типови на организации коишто, генерално, се занимаваат со испитување на јавното мислење. Трите идеални типови на организации што го испитуваат јавното мислење се научните/универзитетските институции, приватните компании и невладините организации (меѓу нив, граѓански здруженија, тинк-тенкови, разни видови самодекларирани институти). Тоа е случај и кај нас. Сепак, постои разлика кога некој научен/универзитетски институт спроведува (теренско) истражување за одреден процес, во споредба со некоја приватна компанија која ја мери потрошувачката на пазарот или кога некоја невладина организација (институт, центар) излегува во јавноста со „истражувачки податоци“ за кои често не може да откриете кој ги финансира и која им е целта. Некои од овие организации се бават и со политички теми, како и со испитување на изборното јавно мислење. Ова е посебен вид на јавно мислење и има поголема тежина, затоа што изборните резултати во одредени земји може да го променат правецот на развојот во државата (кон подобро или кон полошо) или, дури, да го променат правецот на глобалната политика (како што е случај со, на пример, изборот за претседател на некоја голема и моќна држава). Која е разликата помеѓу овие типови на организации во контекст на јавно соопштените резултати од испитувањата на јавното мислење?

Научните/универзитетски институции како влог во кое било истражување ги ставаат своите професионални кариери, научните вредности и својот севкупен интегритет. Затоа кај нив мора сè да биде „под конец“: од солидноста и транспарентноста на финансиерот, преку составот на истражувачкиот тим, применетата методологија и техники, до фазите на истражување и валидноста на добиените резултати. Овие институции вршат истражувања на јавното мислење во секоја ситуација, па и за време на изборните кампањи, и нивната работа во суштина е следење на процесите во државата. Такво истражување, овој пат, не се појави во македонската јавност за време на предизборието, иако порано тоа беше честа практика.

Приватните компании и фирми што се бават со истражување на јавното мислење, исто така, влегуваат со голем влог во истражувањата, бидејќи од успешноста на сработеното им зависи нивниот опстанок како бизнис, но и се подложни на строги законски и инспекциски контроли. Тие, исто така, мора да внимаваат на „квалитетот“ на финансиерот (нарачателот), на издржаноста на својот истражувачки тим, применетата методологија и техниките и релевантноста на добиените податоци, пред сè, во однос на квалитетот на испорачаното.

Овие два типа на организации „не смеат“ да згрешат бидејќи тоа ќе ги чини „прескапо“. За жал, и вториот тип на организации се многу малку присутни во нашата јавност. Тие не подлегнуваат на принципот на транспарентност, освен во однос на клиентот. Инаку, тие се многу активни на пазарот. Додека науката/универзитетот може да „ризикува“ со објавените податоци (иако тоа го прават сè поретко), приватните фирми со објавувањето на некои податоци може засекогаш да изгубат 90% од своите клиенти и да ги снема од пазарот. Тие најчесто работат „од сенка“ и ретко излегуваат пред јавноста, со што се чини дека се намалува нивната „политичка“ одговорност за сработеното (на пример, Брима-Галуп). Треба да се знае дека првиот тип на организации директно зависат од владините фондови, кои во нашите услови се сè помали, па се принудени своите финансии за спроведување на истражување сè почесто да ги обезбедуваат од „лошите“ странци.

Третиот тип на организации се невладините организации (граѓански здруженија) кои имаат „многу малку“ да загубат доколку објават испитувања на јавното мислење за време на изборниот период. Токму од овој тип се организациите што во нашата јавност публикуваа резултати за време на овие претседателски и локални избори во Македонија (Центарот за истражување и креирање политики, ЦИКП – формиран 2004 г., Институтот за демократија „Социетас Цивилис“ – формиран 1999 г., и агенцијата Рејтинг, за која немаме подетални статусни податоци). Нивната политичка одговорност за објавеното е минимална во однос на првите два типа на организации. Во нивниот случај, најчесто, финансиерот на истражувањето јавно не се соопштува. Главно, станува збор за една иста екипа на луѓе кои „скокаат“ од тема на тема и од област во област (што може да се констатира со увид на нивните веб страници). Тие се експерти за сè. Во однос на методологијата, техниките на истражување и квалитетот на податоците не применуваат строга контрола, или „сами“ се контролираат. Крајната одговорност на овој тип на организации се сведува на соочување со нивните основачи на крајот на годината или, уште почесто, зависат само од „задоволството“ со сработеното од страна на нивните клиенти.

Постојат повеќе начини на „правдање“ пред јавноста на објавените истражувачки резултати и изборната „геометрија“. Меѓу најчестите се: дека во тој период такво беше расположението; дека во меѓувреме се промениле работите и се случиле некои други настани; дека маргиналната грешка е стандардна постапка; дека отстапувањето е дозволено; дека главниот тренд е точен, без разлика на значајната статистичка разлика; итн. Сепак, кога се работи за избори и изборни прогнози, ваквите објаснувања не се доволно добри за јавно правдање. Особено во Македонија. Замислете дека поминуваме низ избори за кои меѓународната јавност е многу заинтересирана сè да помине мирно како на „матура“. Иднината на Македонија, нели, зависи од резултатите на овие избори (како, впрочем, и на сите досегашни, благодарение на нашите политички „лидери“), а нашиве НВО-и се натпреваруваат во јавното „прогнозирање“. Ќе мора да се задоволат барем неколку критериуми за да се остане со некаков „интегритет“ по овие вежбовни активности. Прво, основно е (а, патем, и законски обврзувачки) кога се објавуваат резултатите да се каже кој го финансира истражувањето – од општа култура знаеме дека ако некој плаќа, музиката, обично, се свири по негови ноти. Второ, јасно да се каже кој го спроведува истражувањето: еден од трите типа на организации (без премногу повикување на научната методологија, бидејќи таа во овој „занает“ се подразбира). Трето, мора да се објасни технологијата на истражување и методскиот пристап на истражувачите: со кои инструменти и методски техники се работело и со каква прецизност се тие (теренските анкети се секогаш со поквалитетен истражувачки материјал отколку телефонските анкети, поради можните грешки во примерокот и степенот на доверба меѓу прашувачот и прашуваниот). Новинарите ќе мора да научат да прашуваат за овие „мали и неважни“ детали. Интересна комбинација се, на пример, анкетите за предизборното расположение во САД кои се најчесто спроведувани од приватни (професионални) агенции, ангажирани од страна на конкретен медиум кој ги финансира и редовно ги публикува резултатите од истражувањата, но со водење сметка за горенаведените критериуми. Тоа претставува добра комбинација на медиуми, бизнис и професионалност. Јавноста има право да знае, а релевантните податоци може да и’ помогнат дури и на Владата за да ги коригира своите политики и практики.

Но, зошто е сето ова важно? Врз што се темели оваа анализа за напливот од „податоци“ во изборниот период? Ќе се обидам преку неколку примери да покажам кои се можните девијации и последици, кога постојат или се отсутни некои од претходно наведените елементарни стандарди.

Во декември 2008 г. од Институтот за демократија во јавноста се пласираше извештај за извршено редовно тромесечно (телефонско) истражување на јавното мислење (со непознат финансиер – види нивен веб сајт). Едно од објавените прашања беше „Дали Македонија се движи во позитивна или во негативна насока?“. Одговорите беа дека: „државата се движи во позитивна насока“ со 52,2%, дека се движи „во негативна насока“ одговориле 28,1% од телефонски анкетираните и со „не знам“ одговориле 19,7%. На приближна иста големина на примерокот и во ист период, друга организација (Институтот за политички и интеркултурни студии – НВО) на истото прашање (но, со спроведена теренска анкета со 1.200 испитаници, со познат финансиер – Норвешката Амбасада, со познат истражувачки тим и јавно презентирани податоци) ги доби следниве резултати: државата се движи „во позитивна насока“ 29%, „во погрешна насока/стагнира“ 60% и со „не знам“ одговориле 11%. Резултатот, очигледно, е дијаметрално спротивен! Замислете сега овие податоци да се „употребат“ во една изборна кампања. Погодете кои податоци ќе ги користи Владата, а кои опозицијата. Народот се прашува, нели!

Нашата елаборација се однесува на тоа зошто е толкава разликата во одговорите, кога двете организации (институти) се повикуваат на користена „научна методологија“? Можни се два одговори. Прво, една (или двете) од организациите веројатно недоволно ја контролираат „технологијата“ на истражувањето и, веројатно, имаат грешки во репрезентативноста на примерокот. Посебно затоа што се работи за период кога во општеството се јавуваат многу незадоволни социјални групи, стечајци, отпуштања од работа, масовни протести и блокади, светска финансиска криза, неостварување на „преродбата“, внатрешни тензии, надворешни притисоци, итн. Сето тоа се доволно причини да се сомневаме во „позитивниот“ правец на движењето на Владата. Ако и под овие услови мнозинството од гласачите повторно и’ ја даваат својата доверба на владејачката коалиција (ВМРО-ДПМНЕ), тогаш веројатно причината за тоа би ја барале, пред сè, во немањето на подобра политичка опција или платформа на тековните претседателски и локални избори. Но, правецот во кој се движи државата во едно добро спроведено истражување „не смее“ да не се погоди. Второ, секако дека во секое истражување, како и во секој занает, постојат „мали тајни“, од типот: кои фактори влијаат врз јавното мислење во државата, а кои од нив се употребени и учествуваат во анкетата; недоволната прецизност на методските техники и (не)професионалноста во конструкцијата на прашалникот; како и можностите за злоупотреба на резултатите преку кои се врши директно влијание на јавната свест. Статистиката е често одлична „наука“ за секаква аргументација.

Следниот пример е од насловната страница на веб сајтот на Центарот за истражување и креирање политики (ЦИКП), кој во најавата на содржините ја пласира следнава сторија: „Иванов и Селмани влегуваат во втор круг на претседателската трка 2009!“. Ова се резултати од нивното истражување спроведено непосредно пред и по првата недела од кампањата за претседателски избори. Имајќи ги предвид првичните податоци од гласањето на 22 март – резултатот пласиран од ЦИКП целосно ја манипулира јавноста! Никакви оправдувања, од типот на веќе споменатите во текстот, не се доволно добри. Ова не само што не е точен резултат (Имер Селмани е трет, со 50.000 гласови помалку во однос на второпласираниот претседателски кандидат), туку Селмани сосема отпаѓа од изборната трка. Манипулацијата не е само во бројките, туку и во толкувањето на такви податоци што им одговараат на одредени политички сили и директно влијаат врз изборните резултати. Појавата на Имер Селмани е освежување на македонската политичка сцена. За него веројатно гласале и многу етнички не-Албанци. Етничките Македонци, иако во не така голем број, исто така, веројатно гласале за Селмани (процените се дека околу 40 илјади етнички Македонци гласале за него), затоа што тој во својата кампања звучеше политички зрело, зад него во промотивната кампања стоеше македонското знаме (за што ДУИ и ДПА, на пример, сè уште немаат политичка волја да го сторат тоа) и повикуваше на единство за државните интереси (во што СДСМ и ВМРО-ДПМНЕ не успеваат преку својата политичка презентација). Но, Селмани, во момент кога довербата меѓу Македонците и Албанците е на релативно ниско ниво, не може да биде каков и да е обединител на некоја политичка опција. Уште помалку е можно да се поверува дека „политиката“ би била дека сега „Македонците ќе треба да се зачленуваат во Нова демократија“ (изјава на вестите на ТВ А1 во текот на предизборниот прв круг на гласање). „Македонската пролет“, во случајов, малку ќе задоцни. Не е до формата, туку до квалитетот е. Кај македонскиот „кампус“ политичката понуда за некој драматичен пресврт или можно обединување, во овој момент, е многу, многу сиромашна.

Трета слика што треба да се елаборира е, секако, разликата во процентите од кандидат до кандидат, според агенциите кои веќе беа презентирани погоре. Најиндикативни се разликите помеѓу двајцата главни кандидати што влегуваат во вториот круг на избори. Да ги споредиме јавно објавените резултати за претседателските кандидати. Да направиме една мала математичка споредба. Да ги наведеме остварените, како и најдобрите и најлошите проценти за секој од претседателските кандидати пласирани од трите агенции, плус истражувањето на ИРИ (Брима-Галуп), притоа рангирајќи ги кандидатите според процентите:

И сега се можни секакви споредби. Може да се забележат веројатни и неверојатни значајни статистички разлики. Споредбата е можеби употреблива, бидејќи сите агенции декларирале слични примероци, а анкетите на сите се спроведени телефонски. Значи, без интенција да манипулираме со одреден резултат, основната споредба на првиот круг на изборите (излезност и важечки гласови 56.44%) со прогнозите на агенциите споредбено со најдобриот и најлошиот резултат на кандидатите, ни дава сосема изместена слика за „фактите“ за кои сите декларативно се залагаат, од демократски „побуди“. Разликата помеѓу најдобриот и најлошиот резултат на кандидатите е: кај Ѓорге Иванов 7.4%, кај Љубомир Фрковски 5.9%, кај Имер Селмани 9.8%, кај Љубе Бошковски 12.6%, итн. За каква „маргинална грешка“ може овде да се говори, кога меѓу „замисленото“ и реалното, разликата е како помеѓу бог и шеширџија?! Ова е само мал пример за тоа што се сè купува, но и што се продава на нашиот мал медиумски и агенциски „пазар“.

Оттука, најважна особина на јавно презентираните податоци и истражувања е нивната валидност, т.е. дали истражувањето го мери тоа што го сакаме да го измериме – или се мери нешто сосема трето? Познат е примерот со една приватна компанија за испитување на јавното мислење во Македонија (темата беше евроатлантските интеграции) кога на исти прашања, во ист период, на иста големина на примерокот, за различни нарачатели, се добиени многу различни податоци! Ова значи дека валидноста на некои од истражувањата е мала, бидејќи не дава исти резултати во повторена постапка. Објаснување во јавноста за ова немаше. Продадено! Компанијата остана тивка и, веројатно, профитна. Независно од процедурите и обидите истражувачите и анкетарскиот тим професионално да си ја завршат работата и да не влијаат врз резултатите, само една, повторувам, само една грешка е доволна и веќе сите резултати можат да се доведат во прашање. Ако не е премногу неумесно, за оваа пригода би можела да се цитира една филмска реплика од холивудскиот хит „Бандите на Њујорк“: „Не е до гласачите, туку е до бројачите“!

Каде и кога најчесто се прават намерни или ненамерни грешки во истражувањата? Еве неколку примери со кои не се исцрпува листата на потенцијални грешки.

• 1) Располагањето со 30-40 анкетари на теренот е различна состојба од располагањето со 4-5 телефонисти. Во старт репрезентативноста на примерокот преку телефонските анкети е далеку помала. Со повеќе анкетари на теренот ја елиминирате субјективноста или непрофесионалноста на анкетарот, што лесно се проверува при контролата на анкетираните испитаници.
• 2) Влијанието на неконтролираниот развој на настаните врз резултатите во анкетата е секогаш нешто што мора да се има предвид. Се случува некој настан, или група на помали настани, драстично да ги промени соодносите и процентите во добиените одговори.
• 3) Анкетираните граѓани сè помалку сакаат да бидат прашувани за нешто што е далеку од нивните секојдневни проблеми. Мора да се земе предвид и ниската доверба граѓаните што им ја даваат пред сè на политичките партии во неколку истражувања на јавното мислење. Луѓето сè поретко сакаат јавно да ги соопштуваат своите политички ставови.
• 4) Давањето општествено прифатливи одговори (на пример: испитаниците се за мултикултурализам како општествено прифатлива вредност, ама не за соживот со етнички различните) исто така е феномен што се забележува во сè повеќе анкети. Голем дел од граѓаните сè повеќе одбиваат да одговараат „во живо“ на анкетите, особено во градовите и висококатниците, каде што најчесто не ја ни отвораат вратата. Се прашуваме какви ли одговори даваат на телефон и како се остварува довербата помеѓу анкетарот и испитаникот?
• 5) Каква било пристрасност во која било фаза на истражувањето може многу да влијае врз валидноста на резултатите. Поделбата на задачите на поголем број специјализирани соработници е добар знак за повисок квалитет на крајниот резултат.
• 6) Грешките во примерокот се една од најчестите и најголемите опасности. Иако сите тврдат дека имаат репрезентативен примерок, не кажуваат по кој метод на случајност дошле до конкретните испитаници. Притоа, тешко е истовремено да се контролираат многу независни варијабли. Во Македонија ова е полесно остварливо со етничката варијабла, но кај другите варијабли потешко се постигнува репрезентативност.
• 7) Покрај статистички значајните разлики кај податоците, понекогаш во реалноста тоа не мора да е така. Можеби постапките и процедурите не биле доволно прецизни и истражувачите не успеале да ги елиминираат грешките во текот на спроведувањето на истражувањето.
• 8) Која било комбинација од овие фактори се дополнителна главоболка за сите истражувачи, итн.

Важно прашање е зошто кај нас сè поретко се појавуваат првите два типа на организации со резултати од предизборието – универзитетските/научни институции и приватните компании? Ако за приватните фирми основен регулатор е пазарот, што е причината зошто во јавноста го нема првиот тип на организации во спроведени истражувања? Ова што го гледаме денес на „пазарот“ на истражувачи е збир на бизнис, забава и пропаганда. И многу други невидливи работи. Тешко е да се издвојат „фактите“ од понудените „вистини“.

Истражувањата се потребни, неопходни, за да дознаеме каква е нашата реалност. Но, не истражувања под кои било услови, па макар и да се пристојно платени!