Активностите на проектот YOUTH ACTIVISM AGAINST CORRUPTION: ENGAGEMENT AND PARTICIPATION се поддржан иод Механизмот за граѓанска отпорност на ЕУ, во рамки на проектот „Техничка поддршка за подобрување на овозможувачката средина за граѓанските организации во Република Северна Македонија“, финансиран од Европската Унија.

Членовите на проектниот тим на „Младински активизам против корупцијата“ заедно со еден од најистакнатите истражувачи на механизмите за борба против корупцијата, Герман Филков,  го подготвија документот за јавни политики  кој ги опишува начините на кои локалните заедници и здруженија можат да се вклучат и да придонесуваат во борбата против корупцијата на општинско ниво

Една од појдовните точки на овој документ за јавни политики со наслов „Вклучување на локалната заедница во борбата против корупцијата на општинско ниво“ е дека како одговорни за испорака на основните услуги за граѓаните и за управување со локалните ресурси, општините треба да бидат во првите борбени редови во битката против корупцијата.

Врз основа на препораките и можните повратни информации од дискусиите со целните групи здруженијата Форум ЦСИД, Импетус и ЦЕРИ ќе направат напори да иницираат Комисии за борба против корупција во општините, составени од членови на локални граѓански организации и медиуми со претставници на локалната самоуправа во неколку општини како модели за спроведување на политиките, што треба да се фокусира на спречување на корупцијата на локално ниво.

Публикацијата е достапна на македонски и албански јазик овде.

Проектот „Младински активизам против корупцијата“ е поддржан од програмата Цивика мобилитас.

Работилницата ја отвори извршниот директор на Форум ЦСИД, г-дин Слаѓан Пенев, кој ги запозна учесниците со содржината на работилницата и очекуваните активности и резултати од нив, како и од проектот. Првата сесија на работилницата беше предводена од г-дин Ѓунер Исмаил, Претседател на Форум ЦСИД, кој зборуваше за граѓанинот како главен столб на граѓанското општество и каде е местото на овој граѓанин денес. Многу плодна дискусија беше развиена меѓу учесниците.

Второто предавање на првиот ден од работилницата го одржа предавачот г-дин Астрит Реџепи. Тој зборуваше за граѓаните и за локалната администрација како партнери во процесот на градење соработка на локално ниво. Во текот на предавањето и по неговото завршување следуваше дискусија, во која учесниците споделија свои, позитивни и негативни, примери од нивна соработка со општините.

Вториот ден од работилницата започна со предавање на г-дин Борис Шарковски, програмски директор на ФРЛЗ од Штип, на тема: „Принципот на здружување, како една од најважните алатки за граѓанскиот активизам“. Тој имаше многу интересно предавање исполнето со практични примери за формите на здружување и заедничко дејствување во Македонија и алатки кои можат да се користат за да се покаже спротивна страна или мислење од локалните власти. По неговата презентација имаше и работа во групи каде што секоја од трите групи имаше задача да дефинира еден приоритет или прашање во својата општина на која ќе работат преку фазите на планирање на иницијативата, утврдување на алатките и методите кои граѓаните ќе ги користат за време на активизмот, потоа кои резултати сакаат да ги постигнат итн.

Попладневната сесија беше одржана од страна на г-дин Зоран Бојаровски, истражувач и тренер, кој зборуваше за јавните политики и за тоа како граѓаните можат да бидат вклучени во нивното создавање, но исто така и имплементација.  Во своето предавање тој се задржа на граѓанското општество како битен елемент на демократскиот процес.

Во своето предавање тој се задржа на клучните принципи за граѓанско учество: учество, доверба, отчетност и транспарентност и независност. За време на предавањето и по него учесниците активно учествуваа во дискусија поврзана со нивните искуства на темата.
Третиот ден и последниот ден од работилницата започна предавањето на г-дин Зоран Јачев, експерт за локална самоуправа и процесите на децентрализација, кој зборуваше за транспарентност и отчетност на општините и каква е улогата на граѓаните во процесот.
Работилницата во Кратово беше завршена со презентација на две успешни граѓански иницијативи: говореше Јусуф Љарифи, од Кумановски акцијаши, кои беа многу посветени на заштитата на животната средина во градот Куманово, и досега имаат организирано и реализирано повеќе од 170 акции, исто така понекогаш и со поддршка на општината. Втор панелист беше Елизабета Цветковска, од Здружение за рурален развој Локална Акциона Група АБЕР 2015 ” каде членовите се претставници од сите локални засегнати страни. На учесниците им беше презентиран предизвикот да работат заеднички, за да постигнат успех. На крај од работилницата беа пополнети прашалниците за  евалуацијата и беа поделени сертификатите на учесниците.

Публикацијата можете да ја преземете тука.

Анализата е креирана од Тодор Цонев, претседател на Здружението „ИНИ“ од Виница и Зоран Биковски, координатор на Здравствената програма во Здружението „КХАМ“ Делчево. Обата автори имаат изградено партнерски однос од 2006 година, и до 2009 година спроведуваа активности во нивните градови по проектот „Еднакви образовни можности за децата Роми“ финансиран од Амбасадата на Кралството Холандија, преку Фондацијата ФООМ. Соработката во 2007 – 2008 година ја надградија со заедничка работа на Локалните акциони планови за здравство за општините Виница и Делчево и на Регионалните планови за здравство на Источен и Југоисточен регион. Соработката помеѓу нив се проширува со активно учество во унапредувањето на пристапот до здравствените сервиси и остварување на правото на здравје на маргинализираните групи во нивните средини.

Во изминатите неколку години спроведуваат мониторинг на „Програмата за активна здравствена заштита на мајки и деца“ и на „Програмата за рана детекција на рак на грлото на матката“. Нивната заедничка работа продолжува со изготвување на оваа анализа и на други анализи од областа на мониторингот и спроведување на антикорупциски политики на јавните претпријатија и институции во Источниот регион. Тодор Цонев од 2009 година работи на мониторинг на јавните набавки во Источниот плански регион.

Кратко резиме

Со процесот на децентрализација во РМ, дел од обврските, правата и надлежностите од областа на здравствените политики и организација на здравствената заштита, потпаднаа под надлежноста на единиците на локалната самоуправа. Со спроведувањето на процесот на трансфер на надлежности, се очекува општините преку Центрите за јавно здравје и матичните лекари да ја имаат главната улога во планирањето на здравствената заштита на локално ниво во имплементација на превентивните здравствени програми, а со тоа да се презентира превентивниот карактер на здравствената заштита како најекономичен, најефикасен и најлесен пристап, кој ќе може полесно да се спроведе.

Колоректалниот карцином зазема второ место како причинител за смртта кај лицата од 50-75 години во Источниот плански регион, целна група која претставува повеќе од 30% од вкупното население во регионот. Од овде и потребата да се споведе анализа на реализираниот Скрининг на коларектален карцином во Источниот регион.

Методологијата преку која се прибираа потребните податоци се состоеше од: барања за пристап до информации од јавен карактер до Центрите за јавно здравје во Штип и Кочани, веб страна на  Министерство за здравство и Институт за јавно здравје, мониторинг на донесените буџети на програмите за малигни болести, интервјуа со матични лакари. Согласно добиената анализа се гледа дека Скринигот не се спроведува според предвидената динамика за да се потврди скринингот како успешен, а како главен проблем се издвојува континуираното намалување на буџетот за програмата, како и улогата на матичните лекари. Од овде и потребата од анализа која ќе укаже на фактичката состојба за степенот на реализација на оваа важна превентивна програма чија главна цел е да спасува човечки животи.

Вовед

Програмата за превенција на колоректален карцином (КРК) е врз основа на докази и препораки од добрата клиничка пракса на меѓународните здруженија и работни групи за превенција, рано откривање и лечење на ракот на дебелото црево.

Програмата е во склоп на Стратегијата за развој на здравството и одредбите на Декларацијата „Европа против колоректален карцином“, а исто така, е во склоп и на Резолуцијата за превенција и контрола на карцином, усвоена од СЗO во 2003 година во Женева.

Колоректалниот карцином (КРК) е еден од најчестите малигни заболувања кој се јавува со инциденца од 20 – 30 нови случаи на 100.000 жители годишно.²

Целта на програмата е намалување на морбидитетот и морталитетот на населението во Република Македонија од рак на дебелото црево. Скринингот се изведува на мажи и жени на возраст од 50 – 74 години со вообичаен ризик за рак на дебелото црево.

Индикатори за успешност на скринингот се:

• Процент на опфатени со програмата (Минимум 50%)
• Процент на позитивни тестови и откриен колоректален карцином
• Намалување на стапката на морталитет за 10%, пет години по почетокот на Програмата
• Процент на пациенти со преканцерозни промени
• Процент на пациенти со карцином и патохистолошки тип и стадиум на болеста во моментот на поставување на дијагнозата

Скринирањето ќе се изведува со тестот за детекција на окултно крварење – ФОБТ

Во Република Македонија, активностите за рано откривање и спречување на малигните болести на дебелото црево (активности за организиран скрининг на рак на дебелото црево КРК) кај мажите и жените, претставуваат составна компонента на Националната програма за рана детекција на малигни заболувања, а спроведувањето е одобрено од Владата на РМ и финансирано преку буџетот на Министерството за здравство (http://fzo.org.mk/WBStorage/Files/PROGRAMA_ZA_RANA_DETEKCIJA_NA_MALIGNI_ZABOLUVANA_VO_RM_ZA_2017_GODINA.pdf)

Организиран скрининг на КРК од 2012 година се спроведува на целата територија на РМ и треба да овозможи бесплатен пристап на граѓаните на возраст од 50 – 74 години до мерките за рано откривање и лекување на рак на дебелото црево.

Со цел да добиеме увид во имплементацијата на мерките и активностите за организираниот скрининг во 11-те општини во Источен плански регион, спроведовме анализа на имплементацијата на планираните активности и финансиски средства за реализација од 01.01.2014 до 31.12.2016 година.

Анализата е спроведена преку прибирање на јавно достапни податоци и поднесување на барања за пристап до информации од јавен карактер до имателите на информации за 11 општини во Источниот регион: Институт за јавно здравје на РМ, Центрите за јавно здравје во Кочани и Штип и преку буџетски мониторинг на усвоените буџети на Програмата „Опуртунистички скрининг на колоректален карцином“ (2013- 2017) и донесените ребаланси (2014 – 2016) и завршните сметки на Министерството за здравство (2013 – 2016).

Потребата од анализа на Програмата за организиран скрининг на колоректален карцином ја гледаме од фактот дека повеќе од 30% од населението во Источниот регион е постаро од 50 години (табела 1), и од тоа што колоректалниот карцином како причинител за смртност кај оваа целна група во период 2005 – 2015 е со највисок процентуален пораст (за 2.5 пати повеќе од карцином на бронх и бел дроб).

Табела 1: Витален показател на населението во Источен плански регион^[1]

Целта на анализата е да ја утврдиме ефикасноста во спроведување на предвидените мерки и трошењето на планираните финансиски средства. Ги оценуваме следните параметри: достапност, правична дистрибуција по региони, степен на опфатеност, континуитет итн.

Во процесот на прибирање на податоците за анализата се соочивме со цела рeдица на недоследности и нејаснотии во планирањето на мерките и активностите за спроведување на скрининг на КРК од страна на одговорните за донесување и спроведување на Програмата. Поради ова, ќе дадеме осврт на клучните недостатоци и препораки.

Анализа

Преглед на морталитетот од неоплазми во Република Македонија

Малигните неоплазми се втора причина за смрт кај населението во Република Македонија со застапеност од 18,3% во структурата на вкупно умрени лица, веднаш по болестите на циркулаторниот систем, со 58,4% застапеност во 2015 година.

Табела 2: Морталитет на 100.000 жители според најчести причини за смрт во

Република Македонија во 2015^[2]

Табела 3: Структура на умрени од малигни неоплазми во вкупно умрени лица во РМ^[3]

Во Република Македонија бројот на умрени лица од малигни неоплазми во 2015 година изнесува 3.741 што претставува стапка од 180,7 на 100.000 жители и овој број е зголемен за 16,5% во однос на 2005 година кога се регистрирани 3.221 умрени лица со стапка од 157,7 на 100.000 жители, и во овој период морталитетот покажува тренд на пораст.

Табела 4: Умрени лица од малигни неоплазми во РМ^[4]

Дистрибуцијата на умрени лица од малигни неоплазми по пол покажува позитивна развојна тенденција кај двата пола. Уделот на морталитет кај мажите е 60,3%, а на жените 39,7%.

Морталитетот од малигна неоплазма расте со возраста. Малигните неоплазми се најчеста основна причина за смрт кај категориите над 45 години. 59,9% во вкупно умрени од малигни неоплазми во 2015 година се на возраст 65 и повеќе години, 26,3% кај возрасната група 55-64 години, а кај возрасната група 45-54 години е застапена со 9,7%.

Анализите од страна на Институтот за јавно здравје на РМ за најчестите причини за смрт од малигни неоплазми по поединечни дијагнози во периодот 2005-2015 година покажуваат најголема застапеност на малигната неоплазма на бронх и бел дроб со стапка на морталитет од 34,7% или 707 лица во 2005 година, која во 2015 година е зголемена на 40,6% или 840 лица на 100.000 жители.

Трендот на движење на морталитетот од малигната неоплазма на колон во Република Македонија, во 2005 година е со стапка од 5,2 на 100.000 жители, а во 2015 г. е евидентирана стапка од 11,1 умрени лица на 100.000 жители.

Морталитетот на малигната неоплазма на колон кај мажи во 2005 г. е со стапка од 5,7 на 100.000 жители, а во 2015 г. со стапка од 13,3 на 100.000 население. Морталитетот на малигната неоплазма на колон кај жени во 2005 г. е со стапка од 4,6 на 100.000 жители, а во 2015 г. со стапка од 8,9  од вкупно умрени лица на 100.000 население.

Трендот на движење на морталитетот од малигната неоплазма на ректум во Република Македонија, во 2005 година е со стапка од 3,5 на 100.000 жители, а во 2015 г. е евидентирана стапка од 10,0 умрени лица на 100.000 жители. Морталитетот на малигната неоплазма на ректум кај мажи во 2005 г. е со стапка од 3,7 на 100.000 жители, а во 2015 г. со стапка од 11,1 на 100.000 од вкупно умрени лица на 100.000 население. Морталитетот на малигната неоплазма на ректум кај жени во 2005 г. е со стапка од 3,3 на 100.000 жители, а во 2015 г. со стапка од 8,9  од вкупно умрени лица на 100.000 население.

Најголем пораст на бројот на умрени мажи од малигни неоплазми во периодот 2005 – 20015 г. е регистриран кај малигната неоплазма на ректум со 202,6% пораст и кај малигната неоплазма на колон со 137,9% на бројот на умрени од малигни неоплазми. Потоа следат малигните неоплазми на дојка со 75,0%, простата 73,2%, мочен меур 45,0%, ларинкс 115,3%, бронх и бел дроб 14,1% итн.

Најголем пораст на бројот на умрени жени од малигни неоплазми во периодот 2005 – 2015 г. е регистриран кај малигната неоплазма на ректум со 178,8% пораст и кај малигната неоплазма на колон со 95,7% на бројот на умрени од малигни неоплазми. Потоа следат малигните неоплазми на панкреас 64,2%, овариум 48,2%, бронх и бел дроб 42,0%, дојка 35,7%, тело на утерус 10,5% и др.

Територијално, по статистички региони, највисоки стапки на морталитетот од малигни неоплазми во 2015 г. регистрирани се во следните региони:

 Табела 5. Стапка на смртност на 100.000 жители^[5]

Пораст на бројот на умрени лица од малигни неоплазми во периодот 2013 – 2015 регистрирани се во следните региони:

Табела 6. Стапки на пораст на на бројот на умрени од малигни неоплазми во периодот 2013-2015^[6]

Намалување на бројот на умрени лица од малигни неоплазми во периодот 2013 – 2015 регистрирани се во следните региони:

Табела 7. Стапки на намалување на бројот на умрени од малигни неоплазми во периодот 2013-2015^[7]

Источен плански регион

Од 11 општини кои територијално припаѓаат на Источен плански регион, 7 општини имаат повисока стапка на морталитет од тригодишниот републички просек од 179,6 на 100.000 жители. Во периодот 2013 – 2015 г., Општина Берово е со највисока стапка на морталитет (260,66), Пехчево (219,5), Виница (210,7), Штип (189,9), Чешиново-Облешево (189,16), Кочани (187,26), Делчево (184,16 на 100.000 жители).

Под републичкиот просек се Општините Карбинци (173,9), Пробиштип (169,43) и Општината Зрновци која има најниска стапка на морталитет од малигни неоплазми од 140,5 на 100.000 жители.

Табела 8. Морталитет од малигни неоплазми на 100.000 жители по општини од Источен плански регион во период 2013 – 2015 г.^[8]

Тригодишниот просек на морталитет од малигни неоплазми во Источен регион е 190,8 умрени на 100.000 жители.

Во структурата на најчестите групи лекувани во болничко стационарна дејност во Република Македонија, малигните неоплазми заземаат трето место со 11,4% учество во вкупно лекуваните во 2015 г., по болестите на респираторниот систем (16,8%) и болестите на циркулаторниот систем (13,1%). Во 10 годишниот период од 2006 – 2015 г., малигните неоплазми се застапени со 12,1% во вкупно лекуваните лица. Трендот и стапките на морбидитет од малигни неоплазми во периодот 2006-2015 покажуваат позитивна развојна тенденција.

Во Источниот регион во структурата на најчестите групи на болести лекувани во болничко стационарна дејност, малигните неоплазми се застапени со 4,1% од вкупно лекуваните во 2015. Пред нив се болестите на циркулаторниот систем (14,9%), дигестивниот систем (12,4%) и респираторниот систем, со 11,3% застапеност.

Табела 9. Лекувани болни од малигни неоплазми во болничко стационарна дејност^[9]

Најголем пораст на бројот на лекувани од малигни неоплазми во болничко стационарна дејност има во Југоисточниот, Југозападниот и Источниот регион.

Табела 10. Стапки на пораст на бројот на лекувани од малигни неоплазми во периодот, 2013-2015^[10]

Согласно програмата за рана детекција на малигни заболувања во Република Македонија за 2014 година и активностите предвидени со програмата за рана детекција и спречување на ракот на дебелото црево кај мажите и жените на возраст од 50 – 74 години во РМ за 2014 година, заклучно со 31.12.2014 година, oд предвидените 36.000 граѓани, фоб тест (тест на присуство на окултна крв во столицата како иницијален тест за рано  откривање на ракот на дебело црево) направиле 3.992 лица или нешто повеќе од 11% од предвидените со програмата. Позитивен наод имале 2.012 или околу 50% од нив, додека кај 80 лица е потврден наодот за присуство на полип или рак на дебелото црево.

Табела 11. Резултати од скрининг на КРК во Република Македонија во 2014 г.^[11]

Од почетокот на превентивната програма за рано откривање на колоректален карцином (КРК) во 2012 г., заклучно со 2014 г., тестирани се вкупно 18.497 лица. Oд нив 6.326 имале позитивен тест, а на 178 лица е потврден наодот за присуство на полип или рак на дебелото црево.

Табела 12. Вкупен број на тестирани лица во Република Македонија во период 2012 – 2014 г.^[12]

Во 2015 г. од предвидените 36.000 граѓани, ФОБ тест направиле 2.761, позитивен тест имале 1.651 лице или одолу 60%, додека наодот на полип или рак на дебелото црево е потврден кај 20 лица.

Табела 13. Резултати од скрининг на КРК во Република Македонија во 2015 г.^[13]

Табела 14: Вкупен број на тестирани лица во Република Македонија во период 2012 – 2015 г.^[14]

Во Источниот плански регион во рамки на тригодишен период, на располагање биле 12.400 ФОБ тестови, при што 2.092 граѓани направиле ФОБ тест или 16,8%. Од нив позитивни биле 908 или 43,4%. Немаме податок кај колку од тестираните граѓани е потврден наодот на полип или рак на дебелото црево.

Табела 15. Преглед на податоци за скрининг на КРК – ФОБ тест во општините Штип, Карбинци и Пробиштип, кои се под надлежност на ЦЈЗ Штип, во период 2014 – 2016 г.^[15]

Табела 16. Преглед на податоци за скрининг на КРК – ФОБ тест во општините Кочани, Чешиново-Облешево, Зрновци, Виница, Македонска Каменица, Делчево, Пехчево и Берово, кои се под надлежност на ЦЈЗ Кочани во период 2014 – 2016 г.^[16]

Буџетски мониторинг

Според добиените податоци, средствата предвидени за скрининг програмата редовно се кратат најпрво во делот за координација и анализи, за во 2016 г. да се скратат и за набавка на самите тестови. Состојбата е уште подраматична во 2017 г. каде имаме драстично кратење на средствата предвидени за Превентивните програми, а со тоа и на Програмата за рано откривање на КРК. Во табелите подолу се гледаат предвидените средства и корисници на  истите за користење на ФОБ тестовите по години со спроведените ребаланси.

2014 година

Очекуваниот одзив на поканите за скрининг за 2014 г. на испитаници на возраст од 50-74 години е околу 36.000 испитаници, за кои се потребни 110.000 ФОБТ (по 3 теста за испитаник).

Табела 17. Финансиски средства за реализација на скрининг на колоректален карцином КРК 2014^[17]

Со ребаланс од 12.11.2014 година средствата се намалени на 4.340.000,00 денари (Сл.весник бр.166/2014, стр-25-26).

2015 година

Очекуваниот одзив на поканите за скрининг за 2015 г. од вкупниот број на испитаници на возраст од 50-74 години е  околу 17.000  испитаници, за кои ќе бидат потребни 55.000 ФОБ теста (3 теста за испитаник).

Табела 18. Финансиски средства за реализација на скрининг на колоректален карцином КРК 2015^[18]

Со ребаланс од 28.09.2015 година, средствата се намалени на 4.290.000,00 денари^[19], а потоа со втор ребаланс од 11.12.2015 година се намалени на 2.290.000,00 денари.^[20]

2016 година

Очекуваниот одзив на поканите за скрининг за 2016 година од вкупниот број на испитаници на возраст од 50-74 години е околу  17.000 испитаници, за кои ќе бидат потребни 55.000 ФОБТ (по 3 теста за испитаник).

Табела 19. Финансиски средства за реализација на скрининг на колоректален карцином КРК 2016^[21]

Со ребаланс на Буџетот од 17.10.2016 година средствата се намалени на 2.680.000,00 денари.^[22]

2017 година

Финансиските средства за реализација на скрининг на колоректален карцином во 2017 година се во висина од само 900.000,00 денари (Сл.весник бр.192/2016, страна 142-143).

Табела 20. Финансиски средства за реализација на скрининг на колоректален карцином КРК 2017

Согласно предвидената методологија која квантитативно ги опишува предвидувањата и реализацијата на предвидената превентивна програма, се гледа најпрво дека постои драстичен пад на средствата кои се предвидуваат за самата програма, за истата да кулминира во 2017 година.

Во првите години од реализацијата на програмата имаме популистички приод кој требаше да укаже на силна посветеност кон превенцијата и препораките од СЗО, но преку ребалансите на буџетот и континуираниот пад на предвидените средства како и на реализација на истите, се забележува каква е реалната состојба. Во периодот 2015- 2016 година веќе постои драстичен пад на планирање на буџетите на програмите, за да финишира со планирање на буџет за 2017 година од само 900.000 денари, при што воопшто и нема набавка на ФОБ тестови, што укажува на неискористеност на истите во минатиот период.

За да биде состојбата уште попоразителна, матичните лекари во последните две години ниту биле дел од предвидените едукации, за кои Програмата предвидува средства, ниту пак матичните доктори имаат добиено фоб тестови.

Ваквата состојба е карактеристична кај матичните доктори од Источниот регион, што можеби укажува дека фоб тестовите се дистрибуираат во другите региони или истите се  нереализирани.

Сепак најреална слика добиваме од сведочењата на претседателите на здруженијата на матичните доктори, како и од вработените од Центрите за Јавно Здравје.

Според претседателката на Здружението на приватни лекари од Делчево Д-р. Соња Маврудиева Георгиевска, матичните лекари ги следеле упатствата на Министерството за здравство. „Ние како матични доктори бевме обврзани околу спроведување на Превентивната програма за КРК, согласно предвидените и остварени цели. Тоа траеше неколку години и беше согласно предвидената програма на Министерството за здравство. Самото Министерство ги следи трендовите и согласно статистиките ги планира програмите, на што да се стави акцент. Наша улога беше да ги делиме тестовите на ризичните групи по возраст, но и по историја, и доколку тестот е позитивен да го упатиме на понатамошно следење, а доколку е потребно и натамошно тестирање. За жал, последните години, поточно од 2015 година, немаме добиено такви тестови, затоа што сега целите имаат нагласок кон други можни заболувања“.

Д-р. Велик Грков, Директор на ЈУ. Центар за јавно здравје Штип, пак, смета дека матичните лекари не ја прифатиле Програмата на Министерството. „Програмата започна на почетокот задоволително, но не беше прифатена од матичните доктори. Во понатамошниот тек на програмата набавката на тестовите беше несредена и недоволна за реализација на истата, така што и соработката со поединечни матични доктори не беше доволна за реализација на истата. Средствата се намалуваат затоа што на терен немаше вистинска реализација на програмата т.е. не постои вистинска комуникација помеѓу сите чинители кои учествуваат во реализацијата на програмата. Токму заради тоа има потреба од воспоставување на комуникација на сите чинители во програмата“.

Заклучоци

• Министерството за здравство не ги оствари целите на Превентивната програмата за организиран скрининг на Колоректален карцином;
• Смртноста од карцином на колон и карцином на ректум драстично се зголемува, а Министерството за здравство и Владата на РМ драстично ги намалија финансиските средства за спроведување на Програмата за организиран скрининг на колоректален карцином;
• Министерството за здравство во Источниот регион има застој во дистрибуција во доделување на фоб тестовите за КРК кон Центрите за Јавно Здравје, не спроведува обуки на матичните доктори и не ја спроведува програмата како што е планирана.

Препораки

• Министерството за здравство да го усогласи програмскиот со финансискиот дел на Програмата за организиран скрининг на колоректален карцином и прецизно да ги дефинира одговорностите помеѓу извршителите на програмата;
• Министерството за здравство рамномерно и навремено да врши дистрибуција на фоб тестовите во сите региони, согласно прецизна методологија;
• Во имплементација на превентивните програми да се вклучат и Комисиите за унапредување на правата на пациентите, формирани од советите на општините, за следење, популаризација, а со тоа и поголема ефикасност и ефективност на програмите;
• Министерството за здравство да ја прошири базата за водење евиденција за имплементација на скринингот на Колоректален карцином и тоа на регионално и општинско ниво, по возраст и пол, со цел подобар мониторинг и планирање на мерките и активностите во Програмата.

Библиографија

• Процени на населението на 30.06.2015 и 31.12.2015 според полот и возраста, по општини и статистички региони (HTEC3-2007godina) http://www.stat.gov.mk/PrikaziPoslednaPublikacija.aspx?id=11
• Болнички морбидитет во Република Македонија 2015, Асс.Д-р.Шабан Мемети,ЈЗУ Институт за јавно здравје на Република Македонија – Скопје, 2016, http://iph.mk/wp-content/uploads/2014/09/BM-2015_bez-cip.pdf
• Извештај за здравје на населението во Република Македониј 2015, Асс.Д-р.Шабан Мамети и соработниците, ЈЗУ Институт за јавно здрвје на Република Македонија,Скопје,2016, http://iph.mk/wpcontent/uploads/2014/09/Izvestaj-za-zdravje-2015-so-cip.pdf
• Извештај за здравје на населението во Република Македониј 2014, Асс.Д-р.Шабан Мамети и соработниците, ЈЗУ Институт за јавно здрвје на Република Македонија,Скопје,ноември 2015,

http://iph.mk/wp-content/uploads/2014/09/Izvestaj-za-zdravje-2014-IJZ.pdf

• Малигни неоплазми во Република Македонија 2013 – 2015, Асс.Д-р.Шабан Мамети и соработниците, ЈЗУ Институт за јавно здрвје на Република Македонија, Скопје, јануари 2017,

http://iph.mk/wp-content/uploads/2017/06/maligni-neoplazmi-2013-2015.pdf

• Буџет на РМ 2017, http://www.finance.gov.mk/files/u6/Budzet%202017.pdf
• Буџет на РМ 2016, http://www.finance.gov.mk/files/u6/BUDZET%202016%20.pdf
• Завршна сметка на Буџетот на РМ за 2016, http://www.finance.gov.mk/files/u6/Zavrsna%20smetka%2C%20Konecen%20Izvestaj%20i%20Mislenje%20na%20MF.pdf
• Буџет на РМ 2015, http://www.finance.gov.mk/files/u6/BUDZET%202015%20ZA%20OBJAVUVANJE%2021.10.2014_0.pdf
• Завршна сметка на Буџетот на РМ за 2015, http://www.finance.gov.mk/files/u6/Zavrsna%20smetka%20za%202015_0.pdf
• Буџет на РМ 2014, http://finance.gov.mk/files/BUDZET%202014%20FINALNA%20VERZIJA%2019.12.2013.pdf
• Завршна сметка на Буџетот на РМ за 2014, http://www.finance.gov.mk/files/u6/Zavrsna%20smetka%20za%202014.pdf
• Буџет на РМ 2013

http://finance.gov.mk/files/Budzet%20na%20RM%20za%202013%20Za%20OBJAVUVANJE%20%20%2024.12.2012.pdf

• Завршна сметка на Буџетот на РМ за 2013, http://www.finance.gov.mk/files/u6/Zavrsna%20smetka%20za%202013.pdf
• Службен весник бр.166/2014, http://www.slvesnik.com.mk/Issues/5a6ae9e9e97749db896357e948e16b10.pdf
• Службен весник бр.167/2015, http://www.slvesnik.com.mk/Issues/b7e29dcc351b4ac28c389be15955c380.pdf
• Службен весник бр.217/2015, http://www.slvesnik.com.mk/Issues/3ecbebc9465b443e8019f0d6845af8eb.pdf
• Службен весник бр.190/2016, http://www.slvesnik.com.mk/Issues/7a2cfea2f8c642d295cb188418b8834b.pdf
• Службен весник бр.192/2016, http://www.slvesnik.com.mk/Issues/83adbbd2190442d3aa0922b173ec3c01.pdf
• Програма за рана детекција на рак на дебелото црево во РМ во 2012 година (50-74) години

http://www.cph.mk/ftp/dokumenti/SocijalnaM/PDF/Programa%20za%20rana%20detekcija%20na%20rak%20na%20debeloto%20crevo%20vo%20RM%202012.pdf

[1] Извор: Завод за статистика на РМ, Процени на населението на 30.06.2015 и 31.12.2015 според полот и возраста,

по општини и статистички региони (HTEC3-2007godina) http://www.stat.gov.mk/PrikaziPoslednaPublikacija.aspx?id=11

[2] Малигни неоплазми во Република Македонија 2013 – 2015, Асс.Д-р.Шабан Мамети и соработниците, ЈЗУ Институт за јавно здрвје на Република Македонија, Скопје, јануари 2017,

http://iph.mk/wp-content/uploads/2017/06/maligni-neoplazmi-2013-2015.pdf

[3] http://iph.mk/wp-content/uploads/2017/06/maligni-neoplazmi-2013-2015.pdf

[4] http://iph.mk/wp-content/uploads/2017/06/maligni-neoplazmi-2013-2015.pdf

[5] Малигни неоплазми во Република Македонија 2013 – 2015, Асс.Д-р.Шабан Мамети и соработниците, ЈЗУ Институт за јавно здрвје на Република Македонија, Скопје, јануари 2017, http://iph.mk/wp-content/uploads/2017/06/maligni-neoplazmi-2013-2015.pdf

[6] http://iph.mk/wp-content/uploads/2017/06/maligni-neoplazmi-2013-2015.pdf

[7] http://iph.mk/wp-content/uploads/2017/06/maligni-neoplazmi-2013-2015.pdf

[8] Малигни неоплазми во Република Македонија 2013 – 2015, Асс.Д-р.Шабан Мамети и соработниците, ЈЗУ Институт за јавно здрвје на Република Македонија, Скопје, јануари 2017, http://iph.mk/wp-content/uploads/2017/06/maligni-neoplazmi-2013-2015.pdf

[9] Малигни неоплазми во Република Македонија 2013 – 2015, Асс.Д-р.Шабан Мамети и соработниците, ЈЗУ Институт за јавно здрвје на Република Македонија, Скопје, јануари 2017,

http://iph.mk/wp-content/uploads/2017/06/maligni-neoplazmi-2013-2015.pdf

[10] http://iph.mk/wp-content/uploads/2017/06/maligni-neoplazmi-2013-2015.pdf

[11] Извештај за здравје на населението во Република Македонија 2014, Асс.Д-р.Шабан Мамети и соработниците, ЈЗУ Институт за јавно здравје на Република Македонија,Скопје,ноември 2015, http://iph.mk/wp-content/uploads/2014/09/Izvestaj-za-zdravje-2014-IJZ.pdf

[12] Извештај за здравје на населението во Република Македонија 2014, Асс.Д-р.Шабан Мамети и соработниците, ЈЗУ Институт за јавно здравје на Република Македонија,Скопје,ноември 2015, http://iph.mk/wp-content/uploads/2014/09/Izvestaj-za-zdravje-2014-IJZ.pdf

[13] Извештај за здравје на населението во Република Македонија 2015, Асс.Д-р.Шабан Мамети и соработниците, ЈЗУ Институт за јавно здравје на Република Македонија, Скопје 2016, http://iph.mk/wp-content/uploads/2014/09/Izvestaj-za-zdravje-2015-so-cip.pdf

[14]Извештај за здравје на населението во Република Македонија 2015, Асс.Д-р.Шабан Мамети и соработниците, ЈЗУ Институт за јавно здравје на Република Македонија, Скопје 2016, http://iph.mk/wp-content/uploads/2014/09/Izvestaj-za-zdravje-2015-so-cip.pdf

[15] Податоците се добиени со барање за пристап до информации од јавен карактер од ЦЈЗ Штип

[16] Податоците се добиени со барање за пристап до информации од јавен карактер од ЦЈЗ Кочани

[17] Податоците се преземени од Сл. Весник на РМ, бр.17, 28.01.2014 стр. 7-10

[18] Податоците се преземени од Сл.весник бр.196, 26 декември 2014,стр.23-24

[19] Програма за изменување на Програмата за рана детекција на малигни заболувања 2015, Сл.весник бр.167/2015, стр.56

[20] Програма за изменување на Програмата за рана детекција на малигни заболувања 2015, Сл.весник бр.217/2015, стр. 53-54

[21] Податоците се преземени од Сл.весник бр.2, 8 јануари, 2016, стр.113

[22] Програма за изменување на Програмата за рана детекција на малигни заболувања 2016, Сл.весник бр.190/2016, стр.81

Блаже Јосифовски е член на Асоцијацијата „Ајде Македонија“, граѓанска организација која започнува со активности во 2011 година, кога различни граѓански организации ширум Македонија се обединуваат заедно да ја исчистат целата земја во еден ден. Оттогаш, „Ајде Македонија“ го унапреди своето делување и започна да го решава проблемот со отпадот од неговиот извор, односно да работи на неговото превенирање и намалување до „нула отпад“. Визијата на организацијата е Македонија без отпад.

Организацијата активно работи на подигнување на јавната свест и обезбедување на едукација за одржливи практики со отпадот, активирање на граѓанското учество и употреба на отпадот како средство за подобрување на социјалната состојба на маргинализираните граѓани во Македонија

Кратко резиме

Согласно „Националната стратегија за управување со отпад 2008-2020“, проблемите со управувањето со цврстиот отпад може да се надминат преку воведување на регионално интегрирано управување со цврстиот отпад, согласно директивите на ЕУ. За Источниот и Североисточниот регион е планирано да се воспостави управување со комуналниот отпад преку користење на средства од ЕУ преку ИПА програмата.

Проектот за воспоставување на интегриран и финансиски самоодржлив систем за управување со отпадот во Источниот и Североисточниот регион е стратешка акција за спроведување на стандардите на ЕУ. Овој проект ја следи Стратегијата за управување со цврст отпад кој предвидува воспоставување на мрежа од 5 до 7 регионални депонии. Од проектот се очекува значително да се подобрат практиките за управување со отпадот во двата региони преку подобро собирање, селекција, третман и рециклирање на отпадот, како и негово безбедно депонирање. Со спроведување на проектот се планира затворање на постојните нестандардни депонии и ѓубришта.

Областа од интерес на ова истражување ги опфаќа пресметките за влијанието врз регионалниот развој од воспоставувањето на регионално управување со отпадот во двата региони, анализа на документи поврзани со плановите за управување со отпад, ставовите на релевантните фактори на национално, регионално и локално ниво, меѓу кои и ставовите на претставниците на граѓанскиот сектор од двата региона и нивната вклученост или невклученост во процесот. Главен фокус се дава на определување и мерење на влијанието кое ќе биде направено врз индикаторите и индексите за степенот на развој на двата плански региона.

Се очекува новиот регионален систем за управување со отпад да изврши позитивно влијание врз социо-економските фактори и животната средина во двата региона. Главна цел на анализата е да го измери влијанието на планираните активности за воспоставување на регионалниот систем за управување врз степенот на развиеност на регионите. Затоа се служевме со востановените со закон модели за пресметка на развиеноста на регионите. Во нив, за разлика од други земји, не се земаат предвид индекси поврзани со животната средина, но и без нив планираните активности ќе извршат влијание врз дел од индексите за развиеност на Источниот и Североисточниот регион.

Вовед

Системите за управување со отпадот во Североисточниот и Источниот регион моментално се состојат од: собирање, транспорт и депонирање на отпад кој е опфатен со услугите на општинските комунални претпријатија, но голем дел од руралните населби не се опфатени и нивниот отпад завршува во дивите депонии, од кои само во Источниот ги има околу 171.^[1]

Рециклирањето, односно селекцијата на рециклабилните фракции од комуналниот цврст отпад се врши на многу мал дел од отпадот, и тоа преку селекција на отпадот во поставени садови за отпад во неколку општини. Неформалниот сектор ја собира отпадната пластика, друг вид на амбалажен отпад и метал, директно од садовите за собирање на отпадот. Одредена ограничена форма на организирано собирање постои само за отпадот од пакување, а другите видови на отпад, како што се отпадни гуми, батерии и акумулатори, отпадни масти и масла, искористени возила и отпад од електрични и електронски апарати не се селектираат и завршуваат на депониите за комунален отпад.

Регионалниот план за управување со отпад е подготвен и основано е регионално претпријатие за управување со цврстиот отпад. Планирано е тој да претставува интегриран систем за управување со отпад во двата споменати региона и да опслужува 370.000 граѓани со генерирано количество на отпад од 112,009 тони годишно.^[2] Системот се состои од шест локални постројки и една централна постројка за управување со отпад. Секоја локална постројка се состои од: претоварна станица, мала постројка за компостирање и собирно место за мешан и посебен отпад. Централната постројка (регионалната депонија) ќе биде лоцирана во Општина Свети Николе, во зоната на селата Мечкуевци- Арбашанци. Иако Општина Свети Николе припаѓа на Вардарскиот плански регион, кога станува збор за управувањето со отпадот е вклучена како дел од Источниот плански регион, а регионалната депонија која ќе се гради се наоѓа на самата граница со општина Пробиштип.^[3] Таа ќе се состои од: постројка за третман на отпад, постројка за рециклирање на материјал, мала постројка за компостирање и нова меѓуопштинска санитарна депонија.

Проценките се дека од 112,009 тони отпад, 25.600 тони ќе се преработува, а 7.000 тони ќе се компостираат.^[4] Според пресметките од Физибилити студијата направена за овој проект, се проценува дека сегашните нето емисии се околу 85.607 t CO2 (eq)/годишно и во иднина ако не се преземе нешто ќе се зголемат на 98.264 t CO2 (eq)/годишно. Се проценува дека новиот проект ќе емитува драстично помали количини во опсег на 83.6 kg CO2(eq)/t.^[5]

Иако во Македонија немаме еколошки индекси кои се земаат предвид за пресметка на развиеноста на регионите, стакленичките гасови би требало да бидат значаен фактор, бидејќи претставуваат значителен социјалнo- еколошки трошок,^[6] кој граѓаните го плаќаат преку суши, поплави и други непогоди предизвикани од климатските промени.

Во постојните услови, работните позиции поврзани со цврстиот отпад се во општинските комунални претпријатија, а неформалните собирачи на отпад се надвор од системот и не се води никаква евиденција за нив. Со новиот регионален систем за управување со отпад се планирани 30 нови работни места,^[7] за кои се планира да им се даде предност на неформалните собирачи. Но, ако се има предвид дека само во Општина Кочани има 50 неформални собирачи, ^[8] јасно е дека голем број на социјално загрозени граѓани од двата региона ќе останат без основна егзистенција.

Сметаме дека е потребно да се отворат центри за реупотреба (или еден таков) кои би работеле со мешаниот отпад како што се: кабастиот отпад, градежниот отпад и сл., со кои би се отвориле помеѓу 296 и 800 работни места на секои 10.000 тона отпад.^[9] Со тоа би се отвориле работни места за сите неформални собирачи од овие два региона.

Анализа на темата

Анализа на планови и програми за регионален развој и управување со отпадот на единиците на локалната самоуправа и центрите за регионален развој од Источен и Североисточен регион

Министерството за животна средина и просторно планирање (МЖСПП) е клучната институција на централно ниво кога станува збор за управувањето со отпадот, но одговорностите поврзани со комуналниот отпад се децентрализирани на локалните власти. Релевантните активности делегирани на ЕЛС вклучуваат организирање на собирање, транспорт, депонирање на комунален отпад; надгледување на транспортот и отстранување на опасниот индустриски отпад. Воспоставувањето, финансирањето и надгледувањето на депониите за отпад, како и затворање на нелегални депонии за отпад, е исто така надлежност на општините.^[10] Во собирањето на отпадот на локално ниво вклучени се компаниите за управување со отпад, формирани во согласност со Закон за управување со пакување и отпад од пакување, како што се „Евро-Екопак“, „Еко-Пак Хит“ и „Пакомак“.

Програмите за развој на двата региона за периодот 2015-2019 година^[11] даваат преглед на моменталната состојба со отпад во регионите и на кратко напоменуваат дека се планира да се реши преку воспоставување на регионален систем. Не е обрнато внимание на тоа како точно се планира да се реши проблемот и кои се можните начини. За жал, може да се забележи дека двата текста во делот на отпадот се препишани еден од друг, при што само бројките и поединечните спефицифичности на регионите се запазени.

Регионалните планови за управување со отпад на двата региона се клучни елементи на регионалната политика, кои што обезбедуваат стратешка рамка која овозможува брз развој на регионите во целина, кон поодржливи начини на производство и потрошувачка на стоки, а потоа колку што е можно повеќе рециклирање или преработка на создадениот отпад. Исто така, преку овие два регионални планови се идентификувани моменталните состојби и капацитети на регионите за управување со отпадот и препорачаните можни сценарија за воспоставување на инфраструктура за управување со отпад, која што ќе треба да се изгради за да се задоволат стандардите на ЕУ преку ИПА програмата.

Анализа на вклученоста и ставовите на граѓанските организации

Граѓанските организации како претставници на граѓаните се исклучително важни во носењето на одлуки на локално и регионално ниво, бидејќи може да претставуваат важна алка за поврзување на носителите на одлуки и граѓаните и да ги подобрат решенијата со нивната експертиза. За таа цел ние изработивме и доставивме прашалник со кој сакавме да се информираме за вклученоста, ставовите и предлозите на граѓанските организации од овие два региона во планирањето на системот за интегрирано управување со комуналниот отпад. Прашалникот беше доставен до 23 граѓански организации, активни во областа на животната средина во двата избрани региона.

Одговорите кои ги добивме покажуваат дека граѓанските организации знаат за постоењето на процесот, но нивната вклученост не е задоволителна и во двата региона. Половина од граѓанските оганизации кои одговорија на нашиот прашалник биле вклучени во некој дел од процесот, но само една организација била вклучена во целиот процес на планирање на системот, преку учество во Управниот одбор на Регионалниот центар за управување со отпад. Од одговорите може да се забележи дека и таа не е постојано вклучена и би сакала подобра информираност. Иако сите искажуваат интерес да бидат дел од процесот и да дадат свој придонес, половина никогаш не биле консултирани од локалните власти, центрите за регионален развој или националните власти. Некои не знаат ни како може да бидат вклучени, со оглед на тоа што дел од нив дознавале за јавните расправи откако тие веќе биле одржани.^[12]

Став на национални власти, регионални центри за развој и локални власти

Националните власти во Македонија, без разлика на партиската определба, секогаш го поддржувале процесот на воспоставување на интегриран регионален систем за управување со отпадот во двата региона. Тие сметаат дека ваквиот начин на решавање на проблемот со отпадот во двата региона е најсоодветен и е од суштинско значење за нивниот развој, преку заштита на животната средина и искористување на потенцијалите од преработката на отпадот.^[13] Ова прашање мора да биде приоритет, особено во поглед на затворањето и ремедијација на нестандардните општински депонии според „Планот за затворање на нестандардни депонии“ (2011) и „Националниот план за управување со отпад 2009-2015“. Освен депонијата „Дрисла“, која исполнува минимум стандарди, останатите општинските депонии низ земјата не ги исполнуваат во целост стандардите согласно Законот за управување со отпадот и потребно е нивно затворање и ремедијација до отворањето на регионалните депонии.^[14] Во бројки изразено и во самите национални планови, тоа изгледа вака: 16 се определени како депонии со висок ризик, 16 со среден ризик и 22 со низок ризик.

Од страна на регионалните тела во двата региона постои голема заинтересираност за процесот, бидејќи според нив претставува современо решение за управувањето со отпадот, со кое ќе се придонесе за заштита на животната средина во двата региона.

Локалните власти, според одговорите кои ги добивме од општините, го сметаат воспоставувањето на регионално управување со отпад во нивните региони како решение за постојните проблеми со отпадот во општините, но од нивните одговори можевме да сфатиме и дека регионалното решение го сметаат како нешто што еднаш засекогаш ќе ги реши сите проблеми со отпадот, па изгледа како оправдување да не преземаат ништо на оваа тема за подобрување на состојбите пред воспоставувањето на регионален систем за управување со отпадот.^[15]

Став на неформалните собирачи

Неформалните собирачи на отпад кои во сегашната ситуација се главните собирачи и селектирачи на рециклабилниот дел од отпадот се изјаснуваат мошне негативно по однос на планот за регионално управување со отпадот. Отпадот кој со формирањето на регионалниот систем треба да биде собиран за преработка во регионалниот центар го сметаат за одземање на нивната единствена можност за приходи. Па така, планираат да наоѓаат начини за да дојдат до вредните делови од отпадот. Моменталното ниво на знаења и вештини кое го имаат, дополнето со затвореноста на заедницата, не дава за право да се очекува дека нивното интегрирање во новиот регионален систем би дошла одвнатре, па затоа е потребен план, политичка волја и средства за нивна формализација во рамки на системот кој се планира за регионално управување.^[16]

Анализа на влијанието на новиот регионален систем за управување со отпадот во Источниот и Североисточниот регион врз регионалниот развој

Главна цел на ова истражување беше да покаже дека воспоставувањето на регионален систем за управување со отпадот во Источниот и Североисточниот регион ќе се одрази врз регионалниот развој. За таа цел користевме индикатори и критериуми за пресметка на развиеноста на планските региони, кои се воспоставени преку „Одлуката за поблиските критериуми и индикатори за определување на степенот на развиеност на планските региони“.^[17] Индексите кои се определени се: економско-социјалниот индекс и демографскиот индекс, кои заеднички го даваат развојниот индекс кој го покажува степенот на развиеност на одреден регион.

Во различни земји има различни индикатори и критериуми кои се користат за определување на развиеноста на одреден регион, па така некои од нив даваат појасна претстава за развиеноста на регионoт. Естонија, за разлика дури и од некои „постари“ членки на ЕУ, ја има сфатено важноста на еколошките индикатори за добивање на подобра претстава за развојот на одреден регион. Во естонскиот модел за пресметка на степенот на развиеност на регионите се користи посебен индекс наречен еколошки баланс. Овој индекс се добива преку пресметка на индикаторите за нивото на: загадување врз животната средина, употребата на природните ресурси, одржливата употреба на енергијата и, за нас најважниот, создавањето и третманот на сметот.^[18] Нашата анализа не опфати ниту еден од еколошките индикатори, како што се и: загаденоста на воздухот, водата и почвата, социјалните трошоци од стакленичките гасови и други, кои во оваа анализа би биле соодветни за пресметка, а новата регионална депонија дефинитивно ќе има значајни ефекти врз нив. Причина за тоа е што ги следевме подзаконските акти во Македонија, кои определуваат што се смета како критериум и индикатор за мерење на степен на развиеност на плански регион, a меѓу нив еколошките индикатори не се земаат предвид.

Од индикаторите и критериумите кои ќе ги анализираме како влијателни врз регионалниот развој од страна на интегрираниот регионален систем за управување со отпадот, како најсоодветни ги избравме индикаторите кои се дел од економско-социјалниот индекс. Од економско-социјалниот индекс индикаторите на кои ќе се влијае со регионалниот систем се: БДП на регионот по жител, стапка на невработеност во регионот, буџетски приходи на регионот по жител и раст на додадената вредност на нефинансискиот сектор во регионот.

Со оглед на тоа дека се планираат само 30 нови вработувања во новиот регионален систем за управување со отпадот, индикаторот поврзан со стапката на невработеност во регионот нема да го користиме, бидејќи многу незначително влијае врз економско- социјалниот индекс. Дополнително, влијанието врз додадената вредност на нефинансискиот сектор поради зависноста од многу варијабли, кои сега не се познати, не може ниту приближно да го пресметаме. Тој ќе зависи од цената која ќе се утврди дека ќе треба да ја плаќаат граѓаните за услугите за управување со нивниот комунален отпад, можната продажба на секундарни суровини од регионалниот центар на компании од регионите и други. Значителни средства се потрошени претходните години, а и дополнителни средства ќе се потрошат, за подготовка на сите потребни документи за да се стигне до напредните фази за чистење и санитарно затворање на дивите депонии и изградба и набавка на потребните средства за воспоставување на регионалниот систем за управување со отпадот. Средства ќе бидат потрошени и за супервизија на изведбата на работите. Но, нив не ги пресметавме како влијание врз регионалниот развој, иако се инструменти да се стигне до него преку регионалната депонија.

Влијанието врз БДП-то на регионите по жител дава најрелевантна индикација за можниот пораст, поради воспоставувањето на новиот систем за управување со отпад. Како параметар за споредба на можниот раст се земаат бројките за нивото на БДП на регионите по жител за 2014 година. Потенцијалниот раст се претставува преку пресметка на вредноста на инвестициите во основни средства и вредноста на извршени градежни работи за воспоставување на регионалниот систем за управување со отпадот врз нивото остварено за 2014 година. „Акциониот план за спроведување на активности од Стратегијата за регионален развој за периодот 2016-2018“ предвидува раст на економско-социјалниот индекс и развојниот индекс за Источниот и Североисточниот регион.^[19]

Табела 1: Инвестиции во основни средства и градежни работи (во милиони евра) за воспоставување на регионалниот систем за управување со отпад

Извор: Општина Свети Николе^[20]

Предвидените инвестиции во основни средства и градежни работи за воспоставување на регионалниот систем за управување со отпадот во двата региона претставуваат потенцијален раст на вкупниот БДП и БДП по жител на двата региона, особено на Источниот регион, со оглед на висината на средства кои се планираат.

Буџетските приходи на регионите по жител

Со овој показател се покажуваат капацитетот на еден регион да генерирање сопствени приходи, кои може да се користат за развојни цели. Буџетските приходи на регионот претставуваат изворни приходи на буџетите на општините, зголемени за капиталните трансакции. Овој показател се добива со делење на буџетските приходи на регионот со бројот на жителите.^[21]

Приходите на локалните власти во Македонија главно се темелат на буџетските приходи од централната Влада во форма на општи и посебни грантови. Посебно со години се апелира дека е потребно општините, а и планските региони да работат на подигнување на нивото на приходи од сопствени дејности.^[22]

Со новиот регионален систем има можност дополнително да се зголемат буџетските приходи по жител на општините, бидејќи се планира сите граѓани да бидат опфатени и да плаќаат надоместоци за собирање, транспорт и преработка на отпадот. Во сегашната ситуација многу граѓани се надвор од системот за собирање на комунален отпад. Воедно, сѐ уште не се знае колку ќе изнесува надоместокот за оваа услуга која ќе ја дава регионалниот систем за управување со отпад, па затоа тие потенцијални приходи тука не се претставени. Но, тоа што дефинитивно ќе влијае на нови приходи ќе бидат создадените вишоци од продажбата на преработениот отпад, која ќе биде можна преку новиот систем.

За компарирање потребно е да се земат предвид извештаите за 2015 година на пријавен отпад даден на рециклирање од колективните постапувачи со амбалажен отпад. Видовите на отпад кои ќе се преработуваат од страна на регионалниот центар се застапени со следниот редослед: хартијата и картонот се застапени со 59,89%, пластиката 44,36%, а металот околу 1,47%.^[23] Доколку од предвидените 25.600 тони, колку што се планира регионалниот центар да преработува. се искористи процентуалната застапеност на хартијата, пластиката и металот и се употребат средните вредности за откуп на селектиран отпад кои ги даваат рециклаторите низ земјата, односно 10 денари во просек за пластика, 3 денари за хартија и картон и 10 денари за металот, може да стигнеме до ресурси вредни 192 милиони денари или околу 3.118.884 евра годишно. Дополнително, може и компостот кој ќе се добива, да се продава, но за да се заштеди, тој засега е планирано да се користи за потребите на регионалната депонија.

Степен на развиеност на планските региони според економско-социјален индекс

Според претходно анализираното треба да се очекува зголемување на економско- социјалниот индекс кај Источниот плански регион како резултат на новиот регионален систем за управување со отпад, додека помало позитивно влијание кај Североисточниот плански регион. Кај двата региона зголемувањето на екононско-социјалниот индекс главно ќе биде како резултат на позитивното влијание врз растот на БДП и буџетските приходи на регионите.

Степен на развиеност на планските региони според развојниот индекс

Поради позитивното влијание на новиот регионален систем за управување на отпадот врз економско-социјалниот индекс, треба да се очекува тоа да изврши позитивно влијание кај развојниот индекс, со тоа што главното зголемување би било кај Источниот плански регион, додека кај Североисточниот плански регион тоа би било минимално.

Заклучоци 

Анализите покажаа дека воспоставувањето на интегриран регионален систем за управување со отпадот ќе овозможи зголемување на регионалниот развој преку подобрување на економско-социјалниот индекс, а преку него и на развојниот индекс. Но, забележливата промена ќе биде само кај Источниот плански регион, а кај Североисточниот плански регион тоа ќе биде минимално. Новиот регионален систем за управување со отпадот ќе му овозможи на Источниот плански регион да биде поблиску кон остварување на планираниот раст согласно „Акциониот план за спроведување на Стратегијата за регионален развој на РМ 2016-2018 година“ од степен на 0,96 за периодот 2013-2017 година на степен 1,08 за 2016-2018 година.

Тоа што не го пресметавме поврзано со стапката на невработеност во двата региона се непријавените работни места, кои сега неформално постојат преку собирачите на отпад и обезбедуваат егзистенција на стотици социјално ранливи категории на граѓани. Фактички и формално ќе се добијат 30 нови работни места, но без вклучување на неформалните собирачи на отпад кои ги има во двата региона, реално ќе имаме намалување на работните места. Моменталните планови за воспоставување на регионална депонија за двата региона имаат само една општа реченица која вели дека ќе бидат формализирани преку вработување во регионалната депонија. Но, како тоа може да се оствари кога решение може да се најде само за многу мал дел од собирачите на отпад. Освен што ова негативно би влијаело врз социо-економската положба на многу семејства, веруваме дека поради егзистенцијални потреби голем број собирачи на отпад може да го попречуваат функционирањето на новосоздадениот систем за регионално управување со отпадот во двата региона.

Дополнителен потенцијал за регионален развој е можноста за зголемување на приходите преку искористувањето на градежниот и кабастиот отпад со активности за реупотреба на отпадот, преку отворање на центри за реупотреба, кои се одлична можност за поголеми приходи и отворање на нови работни места. Токму тука го гледаме главниот потенцијал за остварување значителен број на нови работни места кои може да бидат наменети за неформалните собирачи на отпад, а воедно продажбата на реупотребени материјали би донеле уште поголема можност за буџетски приходи на регионите.

Самата анализа покажа сериозен недостаток на индикаторите кои се поврзани со животната средина, бидејќи еден регион може да има исклучително развиена индустрија, која вработува голем број на луѓе, остварува големо производство со високообразована работна сила и други индикатори, но таа индустрија да има големо негативно влијание врз животната средина, кое ќе се одрази врз здравјето на граѓаните, здравствените трошоци и други појави кои ќе ги анулираат многу од придобивките на развиената индустрија. Доколку вакви параметри имавме во нашите подзаконски акти, оваа инвестиција во регионален систем за управување со отпад ќе прикажеше уште повидлив развој на планските региони. Естонија може да биде пример кој треба да го следиме за воведување на еколошки индикатори, посебно тие кои го мерат третманот на отпадот.

Националните и локалните власти, заедно со регионалните тела немаат направено доволно за квалитетно вклучување на граѓанските организации во процесот на планирање, со што е пропуштена можност за подобрување на новиот систем и подобро информирање на граѓаните. Во нашиот случај, кога имаме ниска свест на граѓаните околу важноста на правилното третирање на отпадот, граѓанските организации можеа да извршат суштински промени за да се подигне свеста и да се сфатат придобивките кои посебно врз здравјето на жителите на двата региона ќе биде исклучително позитивно. Сѐ уште може да се очекуваат блокади од страна на граѓаните кои нема да сакаат да ги плаќаат новите давачки за управување со комуналниот отпад. Важно е граѓанските организации силно да извршат притисок за нивно активно вклучување во понатамошната работа на регионалниот систем за управување со отпад, бидејќи освен информирање на граѓаните, ќе биде важно да се мониторира работата на регионалната депонија и целиот систем, согласно високите стандарди кои се определени. Ако ова не е случај, тогаш повторно може да бидеме во ситуација на прекршување на стандардите за заштита на животната средина, со цел заштеда на трошоци.

Библиографија

• „Мерење на фискалниот капацитети на единиците на локалната самоуправа во Република Македонија“, Фондација Институт отворено општество – Македонија, 2005, https://goo.gl/7pdxz1
• „Одлука за поблиските критериуми и индикатори за определување на степенот на развиеност на планските региони“, Службен весник на РМ 162/2008
• „Одлука за класификација на планските региони според степенот за развиеност за периодот 2013-2017“, Службен весник на Република Македонија, бр.88/2013
• „Политика на рамномерен регионален развој на Република Македонија“, Слаѓан Пенев и Борче Треновски, Фондација Отворено општество – Македонија, 2017, https://goo.gl/YzXKbC
• „План за затворање на нестандардните депонии во РМ“, Министерство за животна средина и просторно планирање и Шведска агенција за животна средина, 2011, https://goo.gl/EHL8on
• „Програма за развој на Источниот плански регион 2015-2019“, Центар за развој на Источниот плански регион, 2015. http://investineastregion.mk/dok/Programa%20za%20razvoj%20na%20Istocniot%20planski%20region_mk.pdf
• „Програма за развој на Североисточниот плански регион 2015-2019“, Центар за развој на источниот плански регион, 2015, https://goo.gl/jfMjmw
• „Локален акциски план за вклучување на неформалните собирачи на отпад од Општина Кочани“, Mdc-ti.net, 2014
• Студија „Briefing on job creation potential in the re-use sector“, НВО „Rreuse“, 09.2015, https://goo.gl/uZMqSu
• „Извршно резиме на регионален план на Североисточен регион“, ENVIROPLAN S.A. (Лидер) – C&E GmbH – BT Engineering Ltd, 2014
• „Извршно резиме на регионален план на Источен регион“, ENVIROPLAN S.A. (Лидер) – C&E GmbH – BT Engineering Ltd, 2014
• „Локален акциски план за вклучување на неформалните собирачи на отпад од Општина Кочани“, Mdc-ti.net, 2014, https://goo.gl/5Dtqa

^[1]  „Програма за развој на Источниот плански регион 2015-2019“, Центар за развој на Источниот плански регион, 2015, https://goo.gl/LkPP3r

^[2] „Извршно резиме на регионален план на Североисточен регион“ и „Извршно резиме на регионален план на Источен регион“, ENVIROPLAN S.A. (Лидер) – C&E GmbH – BT Engineering Ltd, 2014, проект финансиран од ЕУ, https://goo.gl/HAqq4e

^[3] Линк за лоцирање на мапа на локацијата на регионалната депонија https://goo.gl/bLTkz2

^[4] „Подготовка на проектни студии (ФС, ОВЖС и СВА), дизајн и тендерска документација за воспоставување на интегриран и финансиски самоодржлив систем за управување со отпад во источен и североисточен регион“, презентиран на Јавната расправа во Свети Николе на 07.06.2017

^[5] Ibid.

^[6] „Ајде Македонија“ како дел од кост-бенефит истражувањето на неформалните собирачи во Македонија врз база на податоци од проф.д-р Зоран Шапуриќ изработи формула за пресметка на стакленички гасови кои може да се користат како индикатори

^[7] „Подготовка на проектни студии (ФС, ОВЖС и СВА), дизајн и тендерска документација за воспоставување на интегриран и финансиски самоодржлив систем за управување со отпад во Источен и Североисточен регион“, презентиран на Јавната расправа во Свети Николе на 07.06.2017

^[8] Локален акциски план за вклучување на неформалните собирачи на отпад од Општина Кочани, Mdc-ti.net, 2014, стр.10, https://goo.gl/mMdCGp

^[9] Студија „Briefing on job creation potential in the re-use sector“, НВО „Rreuse“, 09.2015, стр.1, https://goo.gl/a9XW9r

^[10] План за затворање на нестандардните депонии во РМ. Скопје: Министерство за животна средина и просторно планирање и Шведска агенција за животна средина. 2011, https://goo.gl/fHLvgg

^[11] „Програма за развој на Источниот плански регион 2015-2019“, Центар за развој на Источниот плански регион, 2015, https://goo.gl/LkPP3r

^[12] Одговори од 11 граѓански организации на прашалникот за нивната вклученост во процесот на планирање на регионалниот систем за управување со отпад во Источниот и Североисточниот регион, добиен до 24 јули по доставување на прашаник на 6 јули 2017

^[13] Прилог на ТВ Сител од 11.07.2017, прегледан на 21.07.2017,  http://sitel.com.mk/duraku-i-damjanovski-potpishaa-memorandum-za-sorabotka

^[14] Интервју со Ана Каранфилова, раководителка на Секторот за отпад во МЖСПП, направен од страна на тимот на „Ајде Македонија“ на 25.01.2015. Локација МЖСПП, Скопје

^[15] Одговори од 9 општини од Источен и Североисточен регион, добиен на 29.02.2016 по барање за пристап до информации од јавен карактер доставено на 22.02.2016

^[16] Одговори од 84 неформални собирачи од Источен и Североисточен регион, добиен по нивно анкетирање на 29.04.2017 во рамки на истражувањето: „Вклучувањето на неформалниот сектор во одржливиот систем за управување со отпадот како можност за вработување и социјална вклученост на ранливите групи” спроведено во програмата ФИСКАСТ

^[17] „Одлука за поблиските критериуми и индикатори за определување на степенот на развиеност на планските региони“, Службен весник на РМ 162/2008

^[18] Презентација на Јане Вртески на обука одржана во Велес на 18 март 2017 (х. Романтик) под насловот: „Модели за пресметка на степенот на развиеност на регионите“, во рамки на проектот „Алијанса за регионален развој“

^[19] „Политика на рамномерен регионален развој на Република Македонија“, Слаѓан Пенев и Борче Треновски, Фондација Отворено општество – Македонија, 2017, стр.60-62, https://goo.gl/JkE4qg

^[20] Одговор од општина Свети Николе, добиен на 29.02.2016 по барање за пристап до информации од јавен карактер доставено на 22.02.2016

^[21] Презентација на Јане Вртески на обука одржана во Велес на 18 март.2017 (х.Романтик) под насловот: „Модели за пресметка на степенот на развиеност на регионите“ во рамки на проектот „Алијанса за регионален развој“

^[22]Мерење на фискалниот капацитети на единиците на локалната самоуправа во Република Македонија, Фондација Институт отворено општество – Македонија, 2005,http://cea.org.mk/documents/forumi/Merenje%20na%20fiskalen%20kapacitet%20na%20ELS.pdf стр.185

^[23] Годишен извештај за квалитетот на животната средина за 2016. Министерство за животна средина. (2017).

Веб- страница; http://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2014/11/2016Vkupen_GodisenIzvestaj.pdf

Прегледана на:15.07.2017.

Авторот на оваа анализа, Јорданчо Миневски, основното и средното училиште го завршува во родната Крива Паланка, а потоа се запишува на Економскиот факултет при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје, каде се стекнува со звање дипломиран економист на департманот Електронски Бизнис.

Уште како студент се интересирал за различни области во врска со подобрувањето на квалитетот на животот на луѓето, особено преку подобрување на економскиот развој, кој го смета за клучен, и смета дека со развој на економската компонента, се развиваат и сите други, креирајќи дополнителни вредности, кои во еден спирален круг водат кон забрзан регионален развој.

По завршувањето на академското образование, се насочува кон неформалното образование и досега има посетено неколку десетици домашни и меѓународни обуки од различни области (од оддржлив развој па сè до социјална вклученост на маргинализирани лица).

Авторот е активен член на невладината организација Граѓански центар за оддржлив развој ЕГРИ од Крива Паланка, а своето искуство го има стекнато преку  неколку истражувачки анализи на тема економски развој, како и низа други проекти финансирани преку фондовите на Европска Унија и конзуларните претставништва на дипломатскиот кор во Република Македонија.

Резиме

Североисточниот плански регион (СИПР) е статистички најнеразвиен во сите три компоненти (демографски, социо – економски и развоен индекс), преку кои се одредува степенот на развиеност на регионите.

Во Североисточниот плански регион во периодот 2013-2016 требало да се инвестира 17.3% [1]од средствата од државниот буџет наменети за Рамномерен регионален развој (РРР).

Анализата покажа дека средствата кои СИПР ги добива како процент од БДП врз основа на Законот за РРР се многу мали во однос на законски пропишаниот процент на средства. Имено, за периодот 2013-2016 г. регионот добил во просек само 16.581.776 денари во вид на инвестиции, или 0,018% од БДП, пропорционално поставен на ниво на СИПР. Во регионот главно се инвестираат и средства од страна на други државни институции, но и со тие инвестиции повторно не се достигнува законскиот праг,  доаѓајќи до само 0,083%. Дополнително, и самите инвестиции кои доаѓаат од страна на државните институции главно се од локален, а не од регионален карактер.

Како дел од анализата произлегоа и препораки за тоа на кој начин да се подобри регионалниот развој. Беа направени интервјуа со клучни актери во процесот на спроведување на Законот за РРР, како и он-лајн анкети со претставници на граѓанскиот сектор.

Вовед

Регионален развој е процес на идентификување, поттикнување, управување и искористување на развојните потенцијали на планските региони и подрачјата со специфични развојни потреби.

Во врска со дефиницијата за регионален развој, битно е да се нагласи дека регионален развој е развој преку проекти кои се од заеднички интерес на ниво на регионот. Како примери за регионален развој може да се наведе железничка пруга, автопат, гасовод и сл., односно проекти кои се од интерес на регионот и опфаќаат повеќе од една општина, додека, на пример, изградба на локален пат кој го користи само локалното население за сопствени потреби не е пример за регионален развој, туку се смета за развој од локален карактер.

Имајќи предвид дека осумте плански региони во Република Македонија имаат различен степен на развиеност, донесен е Закон за рамномерен регионален развој кој генерално има за цел да оствари рамномерен и оддржлив развој на целата територија на Република Македонија, намалувајќи го диспаритетот меѓу и во рамките на планските региони. Утврдена е и  методологија според која се одредува степенот на развиеност на регионот и согласно Законот, најнеразвиениот регион добива најмногу од средствата, додека најразвиениот најмалку.

Од предвидените средства, како процент од БДП, 70% се за развој на планскиот регион. Општините во регионот преку советите за развој на планските региони аплицираат за овие средства, и согласно на тоа колку квалитетни проекти има, толку проекти ќе бидат финансирани, но не повеќе од предвидените средства за самиот регион. Доколку предвидените средства за регионот не се искористат заради недостатокот на квалитетни проекти, вишокот на средства се распоредува на проекти од другите региони според бодовната ранг листа на погодни проекти.

Од друга страна пак, останатите  20 % за финансирање на проекти за развој на подрачјата со специфични развојни потреби и 10% за финансирање на проекти за развој на селата, се средства за кои можат да аплицираат општините, без разлика на тоа во кој регион се наоѓаат.

Средствата кои се доделуваат на регионите, согласно Законот за регионален развој, се распределуваат преку Бирото за регионален развој, како дел од Министерството за локална самоуправа на Република Македонија.

Според податоците прикажани во главниот дел од анализата, средствата кои се трансферираат до регионите врз основа на Законот за регионален развој се далеку од 1% од БДП кои му припаѓаат на регионот согласно овој закон.

Од друга страна пак, преку програмата на Владата, но и преку различни линиски програми на ресорните министерства, се инвестираат значителна сума на пари кои Владата ги смета дека го достигнуваат бараниот 1%, а дури и како што велат од таму, одат и над овој процент.

За предмет на истражување на овие недоследности ќе се земе Североисточниот плански регион, како статистички најнеразвиен.

Анализата воглавно треба да покаже:

• Дали средствата кои државата ги вложува се во согласност со стратегијата и програмата за регионален развој, која е сумата која се вложува, и колку е блиску до законскиот минимум од 1% од БДП, а од тоа 17,3% во Североисточниот плански регион;
• Јазот помеѓу средствата кои се добиваат преку Бирото за регионален развој и директните инвестиции кои државата ги прави;
• Колку средства во апсолутен и релативен износ добива секоја општина во Североисточниот плански регион;
• Препораки за остварување на поголем рамномерен регионален развој.

Анализа

Североисточниот плански регион (СИПР) е статистички најнеразвиен во сите три компоненти (демографски, социо – економски и развоен индекс) преку кои се одредува степенот на развиеност, што со години го остава на последно место по развиеност меѓу сите осум плански региони во државата. Од тука потребата за „фаќање на приклучок“ со останатите региони и постигнување на поголем развој е клучно за негово заживување.

Во склоп на регионот  сместени се следниве општини: Куманово, Крива Паланка, Старо Нагоричане, Липково, Кратово и Ранковце. Овие општини покрај тоа што имаат стратегии и приоритети за локален развој, имаат пред себе и една генерална стратегија и програма за развој на ниво на регион.

Според податоците на Државен завод за статистика на Република Македонија, Бруто домашниот производ[2] според ЕЦЦ 2010 моделот на пресметка за годините 2013,2014 и 2015 изнесува 499.559 милиони денари, 525.620 милиони денари и 558.240 милиони денари соодветно.
Во Табела 1 и Табела 2 прикажано е колку средства се предвидени, а колку реализирани согласно завршната сметка на буџетот на РМ и процентуалното учество на реализираните средства во однос на годишниот БДП:

Табела 1: Инвестиции преку Биро за регионален развој во однос на БДП (во илјади денари)

* Извор: Државен завод за статистика

** Извор: Завршни сметки на буџетите на РМ, Министерство за финансии за  годините 2013-2015

Табела 2: Инвестиции преку Министерство за локална самоуправа во однос на БДП (во илјади денари)

* Извор: Државен завод за статистика

** Извор: Завршни сметки на буџетите на РМ, Министерство за финансии за годините 2013-2015

Табела 3: Вкупни инвестиции преку МЛС и БРР во однос на БДП (во илјади денари)

* Извор: Државен завод за статистика     

** Извор: Завршни сметки на буџетите на РМ, Министерство за финансии за годините 2013-2015

Од Табела 3 може да се забележи дека во овие три години, првично предвидените средства не се реализираат, туку преку одлуки на Владата, овие средства се кратат. Може да се заклучи и дека за РРР за годините 2013, 2014 и 2015, согласно завршните сметки на Буџетот на РМ, просечно за трите години се инвестирало само  118.109 илјади денари или 0,0176 % од БДП, што е далеку од законскиот 1%, според кој просечно требало да се инвестира по 5.278.030 илјади денари по година.

Факт е и дека во последните години средствата предвидени за РРР растат, па така според одлуката на Владата објавена во Службен весник бр. 86 и бр. 99 за 2016 година, беше предвидено да се доделат 255.667.185 денари за РРР. Со оглед на тоа дека БДП за 2016 година изнесуваше 607.452 милиони денари, или 6.074.520 илјади денари како 1%, излегува дека доколку се усогласеа проекциите, ќе се оствареше околу 0,042%, што е мал напредок, но сè уште е далеку од законската определба. Завршната сметка на Буџетот на РМ за 2016 година, објавена на веб страната на Министерството за финансии, покажува дека за РРР биле предвидени 228.444.000 денари, додека реализирани биле 225.406.433денари, што е 0,037% од БДП.

Согласно одлуката за класификација на планските региони според степен на развиеност за период 2013-2017 година (Сл. весник на РМ бр. 88/13), Североисточниот плански регион стекнува право на користење на средства од програмите за регионален развој во износ од 17,3%.

По години е прикажано во следната табела:

Табела 4: Реализирани средства на Центарот за развој на СИПР (во денари)                                                                              

Во табелата се наведени сумите кои би требало да му се доделат на СИПР преку Бирото за регионален развој и Министерството за локална самоуправа кои регионот ги добива врз основа на проекти за развој на планскиот регион. Сумата на средства кои му припаѓаат на регионот се добиени со формулата: реализирани средства за рамномерен регионален развој во тековната година за сите плански региони преку МЛС и БРР * 0,70, средства кои се наменети за центрите за развој на планските региони  * 0,173, средства кои му припаѓаат на Североисточниот плански регион врз основа на класификацијата за степенот на развиеност.

Со оглед на тоа дека одлуката за класификација на планските региони според степенот на развиеност за периодот 2013-2017 г. е донесена на крајот на 2012 г., а акцискиот план, како и фактичкото буџетирање при поднесување на апликации за проекти е со стапка од 2012 г., стапката за 2013 година изнесува 16,6%[4], додека за сите други години стапката е 17,3%.

Доколку ја анализираме Табела 4, може да се забележи дека има одлична реализација по оваа основа од 88% за периодот 2013-2016 г. Поголеми отстапки во однос на реализацијата има во 2013 г., кога средствата кои регионот ги реализирал одат до 150% заради подобрите проекти кои ги имале за сметка на останатите региони кои не ги искористиле нивните средства, но и слаба реализација во 2014 од 41%. Во регионот за истиот период, по оваа основа влегле вкупно 62.436.159 денари или околу 1 милион евра. Просечно, на ниво на периодот 2013-2016 г. на регионот му се доделени 15.609.039 денари, од кои просечно се искористени 13.907.913 денари или 88% .

Од табелата, исто така може да се забележи дека вкупната сума на доделени, а во исто време и искористени средства, бележи раст низ годините, па така од 6.256.231 во 2013 година, доаѓа на 27.296.719, односно со раст од 336,3%.

Табела 5: Реализација на средства за финансирање на проекти за развој на подрачја со специфични развојни потреби (во денари)

Ако се анализира Табела 11, ќе се забележи дека најмногу средства по сите основи влегуваат во Општина Крива Паланка, со сума од 92.717.460 денари или 31% од вкупните инвестиции во регионот, и тоа најмногу благодарение на високата реализација на средствата од Агенцијата за поддршка на земјоделството и руралниот развој. Во делот пак на искористени средства од МЛС и БРР, Општина Крива Паланка се наоѓа на четврто место по искористеност. На прво место е Општина Куманово со средства од 21.597.460 или 30% од вкупните средства на регионот добиени од МЛС и БРР.

Табела 11: Инвестиции по општини[10] (во  денари)

Се поставува прашањето, колку од проектите кои се финансираат од страна на Министерството за локална самоуправа и Бирото за регионален развој имаат регионален карактер, односно колку од проектите, за кои одлука е донесена од Советот за развој на планскиот регион во кој членуваат градоначалниците, се од интерес на барем две општини од регионот.

На ова прашање со сигурност не може да се одговори, меѓутоа ако се следат имињата на проектите,евидентно е дека не се сите проекти од регионален карактер.

„Факт е и дека скоро секоја година Република Македонија се наоѓа во предизборие, па градоначалниците некако и се одалечуваат од регионалниот карактер на проектите и во листата на одобрени проекти може да се најдат и голем број на проекти кои се од локален карактер и се поврзани многу повеќе со локалниот, а не толку со регионалниот развој. Дополнителна отежнителна околност е тоа што проектите кои се од регионален карактер бараат поголеми средства што регионот реално ги нема”, вели Атина Мургашанска,[11] помошник на раководителот на Центарот за развој на Североисточен плански регион. Според неа, проблем е и што генерално општините не му трансферираат средства на Центарот за развој на Североисточен плански регион, но нема како да се натераат да плаќаат законски, со оглед на тоа дека не се примарни корисници.

Во однос на тоа дали проектите се согласно Стратегијата[12] и Програмата[13] за регионален развој на Североисточниот плански регион, може да се заклучи дека сите проекти се согласно стратегијата, односно програмата, со оглед на тоа дека и во самата стратегија, и во програмата и акцискиот план, се содржат скоро сите компоненти на развојот на еден регион.

Како дел од истражувањето направени се анкети и интервјуа со клучни актери во процесот на спроведување на рамномерниот регионален развој. Опфатени се  шест невладини организации, еден градоначалник, како член на Советот за развој на Североисточниот плански регион, двајца претставници на локална администрација и еден претставник на Центарот за развој на Североисточен плански регион.

Со невладиниот сектор се разговараше за нивното познавање на концептот за рамномерен регионален развој и начинот на којсе спроведува. Одговорите генерално беа дека невладините организации не се запознаени, или имаат малку познавања за концептот и дека не се консултирани. Од друга страна пак, помошникот на раководителот на ЦРСИПР, Атина Мургашанска, вели дека невладините организации постојано биле дел од работилниците на кои се изработувала Програмата за развој на Североисточниот плански регион. На прашањето на кој начин ги контактираат и известуваат организациите, Мургашанска вели дека тие се контактирани врз основа на претходна соработка, но имало и такви кои сами се интересираат и сами иницираат воспоставување на контакт, и таквите организации секако се вклучени. Мургашанска воедно упатува и апел сите невладини организации кои имаат желба да се вклучат во процесот да пристапат на центарот со цел да се види начинот на кој може да се направи соработка.

И Јован Трајковски[14] од невладината организација „Еко Славишки“ од Општина Ранковце вели дека има соработка со Центарот. „Во неформална комуникација со Центарот за СИПР понекогаш сме дискутирале на теми кои го засегаат регионот. Дискусиите обично биле при наша неформална посета на канцеларијата на Центарот во Куманово, а почесто комунициравме во периодот 2014-2015 г. Најчесто се дискутираше за теми од земјоделски и социјален карактер и начините за нивно решавање преку конкретни дејствија од страна на граѓанскиот сектор“, вели Трајковски.

Во делот на начинот на донесување на одлуките за тоа кои проекти треба да бидат аплицирани, здруженијата на граѓани се единствени дека треба и тие, но и јавноста, да бидат вклучени во креирање на листата на проекти за кои треба да се бара поддршка од државата.

Според Трајан Димковски[15] од организацијата „Рурална коалиција“ од Куманово, постапката треба да овозможи и директно вклучување на здруженијата на граѓани, кои би можеле да имат удел во креирањето на политиката преку комисии.

Борјанчо Мицевски[16] од Регионалниот центар за одржлив развој од Кратово и Јован Трајковски од „Еко Славишки“сметаат дека треба да се осигура поголема транспарентност и партнерски пристап во процесот на донесување на одлуки. Според Мицевски, градоначалниците сами одлучуваат без консултација, и тоа е сегашниот начин на донесување на одлуки, кој е со голем процент на политичко влијание.

Според Елеонора Маџовска[17] од здружението „Центар за младински иницијативи Цик –Цак“ од Крива Паланка, треба да се направи еден вид на пресек за тоа што досега е направено и кој е ефектот од тоа и да се види дали регионот се движи во добар правец или треба да има некои промени. Треба да се направат длабински анализи и истражувања за проблематиката, добро да се дефинираат условите кои ги бараат донаторите за да може да се искористат што повеќе средства од разни извори.

Останатите две организации со кои стапивме во контакт за потребите на ова истражување, „Центар за интеркултурен дијалог“ од Куманово и „ЕКО ТИМ“, еколошка канцеларија на Старо Нагоричане, не беа запознаени со концептот за регионален развој, ниту пак се консултирани на некој начин.

Сите здруженија на граѓани кои се дел од оваа анализа на некој начин учествувале во изработка на разни стратегии и програми на локално и регионално ниво, и како што велат, дел од нивните предлози биле прифатени.

За начинот на одлучување за тоа на кој начин функционира Советот за развој на СИПР, направено е интервју со Градоначалникот на Општина Ранковце, Момчило Алексовски,[18] кој вели дека одлуките се носат со консензус, во претходна консултација со локалните администрации, и според него нема ниту еден друг регион каде имало толку слога и солидарност во одлучувањето. На прашањето зошто во последните години се инсистира да се аплицира само со инвестициски проекти, вклучително и изработка на техничка документација, Алексовски вели дека не е запознаен со тоа и дека откако тој е член на Советот (2013 г.) таква одлука не е донесена, и доколку постои таква одлука, таа е донесена пред тој да стане член на Советот.

Во врска со подготвеноста на регионот да искористи многу поголема сума на пари доколку хипотетички веднаш би се ставиле на располагање на регионот, Алексовски вели дека сега е полесно, бидејки за разлика од порано, сега општините во регионот полека почнале да ја сфаќаат потребата од урбанизација и изработка на техничка документација. Истиот став го дели и Атина Мургашанска од Центарот за развој на СИПР.

Градоначалникот Алексовски смета дека за да се зголеми регионалниот развој на СИПР, од клучно значење е да се направи инфраструктурно поврзување на општините, како и да се работи на развој на туризмот и креирање на квалитетна регионална понуда, со оглед на тоа дека има многу атрактивни места кои не се промовирани или се со слаба промоција. Во однос на претходните четири години смета дека има напредок во регионот во однос на туризмот и животната средина, со оглед на тоа дека прашањето со регионалната депонија е решено и до 2020 г. е предвидено да се расчистат сите диви депонии.

Според еден од вработените во Одделението за Локален економски развој во една од општините во Североисточен регион, кој сакаше да остане анонимен,[19] проблемот е во тоа што нема доволно техничка документација, има недостаток на човечки ресурси, а градоначалниците си одлучуваат сами врз политичка основа. Вели дека има недостаток на мотивација и кај самите вработени да пишуваат квалитетни проекти, а и да дојдат одеднаш големи средства во регионот, тешко дека ќе може да се изменаџираат, па според тоа треба да се работи на јакнење на човечкот потенцијал. Тука се и европските процедури кои не се баш едноставни, вели вработениот во одделението за ЛЕР.

Според Радмила Стојкова Китанова,[20] секретарка на Општина Кратово, за зголемен регионален развој треба да се работи на зголемување на институционалниот капацитет. „За да се осигура зголемен раст треба да се работи на зголемување на институционалниот капацитет на општините, заради потребата соодветно да се одговори на сложените процедури и обемната документација која ја бараат донаторите при поднесувањето на проекти. Техничката документација која е досега изработена полека застарува и затоа треба да се забрза процесот и овие проекти да се аплицираат. Треба да има здружување на бизнис секторот, затоа што, на пример, кај нас во регионот нема стопанска комора. Треба да се направи и промена во методологијата за одредување на степенот на развој на регионот бидејќи досегашните 17,3% се малку за да се направи нешто повеќе”, вели Стојкова Китанова.

Атина Мургашанска од Центарот за СИПР смета дека со досегашната соработка со Советот за развој на СИПР се направени добри резултати, со оглед на тоа колку пари им се оставаат на располагање, но вели и дека секогаш може повеќе. За начинот на одлучување во Советот, вели дека е на принцип на солидарност и дека многу често помалите општини добиваат многу повеќе отколку што вложуваат, но дека тоа било идејата на регионалниот развој, дека севкупниот развој на ниво на општини ќе доведе до раст на ниво на регион. За односот помеѓу градоначалниците како дел од Советот вели дека има џентлменски фер плеј и дека многу подобро соработуваат, за разлика од Советите во останатите региони.

За капацитетот на Центарот вели дека досега успешно се справувале со предизвиците, иако има потреба за вработување на уште едно или две лица. На прашањето дали регионот е спремен да одговори на предизвикот ако хипотетички одеднаш дојдат голема сума на пари, Мургашанска верува дека можеби во првите години од работењето тоа ќе претставувало проблем, но сега сите региони се кадровски спремни, а и дел од општините веќе располагаат со прилично подготвена проектна документација. Во делот на начинот на подобрување на работата на Центарот, вели дека можеби треба повеќе да бидат вклучени невладините организации и бизнис секторот, но дека не е баш така лесно да се вклучи бизнис секторот со оглед на тоа дека за нив времето е пари, и ретко се појавуваат на настани кои ги организира Центарот, но се согласува дека треба да се направи повеќе напор за да се анимираат и тие.

Заклучоци и препораки

Концептот на рамномерен регионален развој е од клучно значење за остварување и на поголем локален развој преку принципот на синергија. СИПР како најнеразвиен регион, од Бирото за регионален развој и од Министерството за локална самоуправа добива незначителна сума на средства со која не може за да се осигура зголемен и забрзан раст. Средствата кои регионот ги добива по оваа основа се само 16.581.776 денари или 0,018% од пропорционалниот БДП.

Во делот на способноста на регионот да ги искористи и тие средства кои му се ставени на располагање, анализата покажа дека има голема искористеност на средствата наменети за развој на планскиот регион, од 88%, како и за проекти за финансирање на селата, со 8,4% на успешност, додека успешноста во проектите за финансирање на подрачјата со специфични развојни потреби има успешност од 7,55%.

Во регионот освен средствата за рамномерен регионален развој влегуваат и инвестиции кои преку Владата и линиските министерства се инвестираат во општините од регионот. Од овие проекти, најголемиот дел од нив се во функција на локалниот развој, но дури и да ги сметаме како проекти од регионален развој, повторно тоа е далеку од законскиот процент од БДП, со оглед на тоа дека заедничките средствата од БРР и МЛС, заедно со инвестициите од останатите државни инситуции, достигнуваат само 0,083% од пропорционално сведениот БДП.

Како дел од анализата беа направени и интервјуа со претставници на невладиниот сектор, претставник на Советот за развој на Североисточниот плански регион, вработени во општинските администрации, како и со претставник на Центарот за развој на СИПР.

Анализата понуди заклучоци дека:

1. Средствата кои државата ги вложува се во согласност со приоритетите на стратегијата и програмата за регионален развој, но имаат локален карактер.
2. Сумата на средства кои се вложуваат во регионот е 16.581.776 денари, односно 0,018% од пропрорционалниот БДП преку средствата на МЛС и БРР и 288.448.063 денари, односно 0,083% во однос на пропорционалниот БДП, преку вкупните инвестиции.
3. Направена е паралела за тоа колку средства се добиваат преку Бирото за регионален развој и Министерството за локална самоуправа и директните инвестиции кои државата ги прави;
4. Издвоено е колку средства во апсолутен и релативен износ добива секоја општина во Североисточниот плански регион и
5. Дадени се препораки за остварување на поголем рамномерен регионален развој.

Главни препораки кои излегоа од анализата се:

• Да се направи редефинирање на методологијата според која се одредува степенот на развиеност, пресметката да биде на база на поголема солидарност и регионот да добие многу поголема стапка од сегашните 17,3%;
• Докрај да се имплементира Законот за рамномерен регионален развој, со цел регионите да ги добијат вкупните средства како 1% од БДП;
• Треба да се работи на зголемување на институционалниот капацитет и на човечкиот капацитет во целина во делот на менаџирање на проекти и пишување на квалитетни проектни апликации;
• Да се зголеми соработката на ЦРСИПР со невладиниот сектор и со бизнис заедницата;
• Изготвување на поголем број на технички проекти со цел регионот да биде спремен кога ќе се почне претпристапниот договор со ЕУ за влез во унијата, кога ќе се отворат можностите да се аплицира на поголеми проекти, бидејќи со започнување на преговорите стануваат достапни и нови големи европски фондови;
• Напуштање на концептот на развој од локален карактер и да се размислува повеќе на проекти од регионален карактер;
• Општините треба да работат заеднички на креирање на регионални понуди, а најмногу во областа на туризмот.

Мора да се напомене дека анализата ги користи податоците добиени преку 6 барања и (соодетно одговори) за слободен пристап до информации од јавен карактер до општините од СИПР како и барање за слободен пристап до информации од јавен карактер до Центарот за развој на СИПР. За точноста на податоците одговараат службите кои ги имаат изработено одговорите на барањата.

Библиографија

Закон за рамномерен регионален развој

http://brr.gov.mk/wp-content/uploads/2015/09/Zakon_za_regionalen_razvoj_642638876.pdf

Износи на БДП по години http://www.stat.gov.mk/PrethodniSoopstenijaOblast.aspx?id=32&rbrObl=7

http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto.aspx?id=7

Завршни сметки на министерство за финансии

http://www.finance.gov.mk/files/u6/Zavrsna%20smetka%2C%20Konecen%20Izvestaj%20i%20Mislenje%20na%20MF.pdf

http://www.finance.gov.mk/files/u6/Zavrsna%20smetka%20za%202015_0.pdfhttp://www.finance.gov.mk/files/u6/Zavrsna%20smetka%20za%202014.pdf

http://www.finance.gov.mk/files/u6/Zavrsna%20smetka%20za%202013.pdf

Центар за развој на Североисточен плански регион

http://www.northeastregion.gov.mk/Default.aspx?LCID=217

Стратегија за регионален развој на Република Македонија http://arhiva.vlada.mk/registar/files/STRATEGIJA_ZA_REGIONALEN_RAZVOJ_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_2009-2019_GODINA.pdf

Програма за регионален развој на СИПР за период 2009-2014 http://www.northeastregion.gov.mk/userfiles/files/REV_Final_Programa_za_Razvoj_na_SIPR.p

Програма за регионален развој на СИПР за период 2015-2019

http://www.northeastregion.gov.mk/userfiles/files/01.01.2015%20%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%98%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%BD%20%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD_2015_2019.pdf

[1] Одлука за класификација на плански региони објавена во Службен весник на Рм Бр. 88/13

[2]http://www.stat.gov.mk/PrethodniSoopstenijaOblast.aspx?id=32&rbrObl=7

3  Барање за пристап до информации од јавен карактер до центарот за развој на Североисточен плански регион: поднесено на 01.06.2017, одговорено 06.06.2017

4 Акциски план на Центарот за развој на СИПР за 2013 г.

[5] Извор: Завршни сметки на Буџетот на РМ (20%  од средствата предвидени за РРР)

[6] Извор: Барања за слободен пристап до информации од јавен карактер поднесени до општините од СИПР на ден 01.06.2017, со одговори во период 07.06.2017-20.07.2017

[7] Извор: Завршни сметки на буџетот на РМ (10%  од средствата предвидени за РРР)

[8] Извор: Барања за слободен пристап до информации од јавен карактер поднесено до општините од СИПР на ден 01.06.2017, со одговори во период 07.06.2017-21.07.2017

[9]  Извор: Барања за слободен пристап до информации од јавен карактер поднесено до општините од СИПР на ден 01.06.2017, со одговори во период 07.06.2017-21.07.2017

[10]  Извор: Барања за слободен пристап до информации од јавен карактер поднесено до општините од СИПР на ден 1.06.2017, со одговори во период 07.06.2017-20.07.2017

[11] Интервју со Атина Мургашанска, направено на 24 јули 2017 година

[12]http://arhiva.vlada.mk/registar/files/STRATEGIJA_ZA_REGIONALEN_RAZVOJ_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_2009-2019_GODINA.pdf

[13] Програма за регионален развој на СИПР за период 2009-2014 http://www.northeastregion.gov.mk/userfiles/files/REV_Final_Programa_za_Razvoj_na_SIPR.pdf

Програма за регионален развој на СИПР за период 2015-2019 http://www.northeastregion.gov.mk/userfiles/files/01.01.2015%20%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D1%98%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%BD%20%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD_2015_2019.pdf

[14] Интервју со Јован Трајковски од НВО „Еко Славишки“, направено на 12 јули 2017 г.

[15] Интервју со Трајан Димковски од НВО „Рурална коалиција“ од Куманово, направено на 15 јули 2017 г.

[16]Интервју со Борјанчо Мицевски од НВО „Регионален центар за оддржлив развој“, направена на 17 јули 2017 г.

[17]Интервју со Елеонора Маџовска од НВО „Центар за младински иницијативи Цик – Цак“, направена на 17 јули 2017 г.

[18] Интервју со Градоначалникот на Општина Ранковце, Момчило Алексовски, направено на 21 јули 2017 г.

[19] Телефонски разговор направен со вработен во Одделение за Локален економски развој во една од општините во СИПР, направен на 24 јули 2017 г.

[20] Интервју со Радмила Стојкова Китанова, секретарка на Општина Кратово, направено на 26 јули 2017 г.

Резиме

Оваа анализа има за цел да ги покаже конкретните акции, методи и пристапи кои ги користеле граѓанските иницијативи, движења и организации за да го заштитат јавниот интерес и едновремено да даде увид во однесувањето на носителите на одлуки и надлежните кон проблемите на граѓаните. Битен дел на оваа студија е посветен и на анализа на стратешките документи на општините, планските региони, институциите и министерствата и нивната усогласеност со идеите и проектите кои доведоа до граѓанска мобилизација и појава на граѓански движења и  иницијативи.
Вовед
Нефункционалната соработка и комуникација помеѓу носителите на одлуки на различни нивоа (локално и централно) со граѓаните, и многу честата појава на маргинализација на интересите и потребите на заедниците во изминатиот период, а особено по 2012 година, доведе до појава на низа локални и национални движења и иницијативи кои отворено заговараа решенија за акутните проблеми и се бунтуваа против голем број одлуки на централните и локалните власти во сите плански региони на Македонија.  Предмет на оваа анализа се иницијативите за екологија и  чист воздух во Скопје и Тетотво, иницијативата „Го сакам ГТЦ“, неколкуте иницијативи за заштита на националниот парк Маврово од изградба на браните и акумулациите Бошков Мост и Луково Поле, иницијативите групирани околу платформата „Охрид СОС“ и иницијативата за здрава вода за пиење „Арсена“ од Гевгелија.  Сите овие иницијативи беа и сè уште се  активни во Скопскиот, Полошкиот, Југозападниот и Вардарскиот плански регион.
Иницијатива „Го Сакам ГТЦ“

Оваа иницијатива, која доби поддршка од голем број од граѓаните на Скопје, започна во пролетта 2013 година и претставуваше прв организиран облик на отпор и несогласување против проектот „Скопје 2014“. Кога се зборува за борбата против „Скопје 2014“ мора да се спомене судбоносниот датум 28 март 2009 година кога под закрила на здружението „Веритас“ беа нападнати  демонстрантите на првиот протест за заштита на јавниот простор, односно идејата на Владата и МПЦ за изградба на црквата Св. Константин и Елена на градскиот плоштад.  Овој протест насловен како “Не, за црква на плоштад” во 2009 година беше организиран од „Прва Архибригада“ и студентите на АФС (Архитектонски факултет Скопје). Дел од овие активисти понатаму ќе имаат  битна улога во создавањето на иницијативата „Го сакам ГТЦ“[1].
Иницијативата „Го сакам ГТЦ“ во прв ред потекна од  Асоцијацијата на Архитекти на Македонија, а беше веднаш поддржана од граѓанските организации „Плоштад Слобода“, „Центар за Современи Уметности“ , „Прва Архибригада“,  АФС , како и голем број граѓански активисти и архитекти кои го создадоа ‘рбетот на иницијативата. Првата поголема пресвртница и видлива активност на иницијативата која навести дека граѓаните на Скопје нема лесно да го прифатат преобликувањето на овој објект во барок, е првото гушкање на ГТЦ организирано во форма на мирен протест на 14.06.2013 година, на кој учествуваа околу 3.000 граѓани. Овој протест всушност претставува прв поголем протест против политиките за „Скопје 2014“, а и прв поголем граѓански протест воопшто во периодот 2009 – 2013[2].

Според мислењето на Сања Раѓеновиќ Јовановиќ (претседател на Асоцијацијата на архитекти на Македонија 2014-2016), за заштита на Скопје од барокот се чекало премногу. „Мислам дека до првата гласна и масовна реакција премногу се чекаше и се одвиваше бавно. Затоа граѓаните како едвај да дочекаа да се случи иницијативата за спас на ГТЦ. Таа беше и првата иницијатива на масовно, јавно покажан револт против реализација на проектот „Скопје 2014“. Ако не успеевме да го спасиме ГТЦ , ќе значи дека го заслуживме она што ни се случи. Ако го спасиме само ќе пратиме порака дека тие после нас треба да добијат шанса и да видат јасно каде ние згрешивме, да бидат подобри и почесни од нас“.[3]

Процесот на борба за зачувување на автентичноста на ГТЦ претставуваше пример, но и предлошка, особено во делот на креативноста, кои доведоа до едно пошироко будење на граѓанската свест и вклученост кое ќе кулминира подоцна во студентските протести, а ќе резултира со активностите на Шарената револуција како политичко движење кое ќе обедини огромен број граѓански иницијативи од цела Македонија.

Обидите за воспоставување дијалог со претходната Влада, која беше нарачател на проектот „Скопје 2014“, а во чии рамки се предвидуваше „облекувањето“ на ГТЦ, и со Град Скопје како одговорен субјект, беа неуспешни, иако постоеше решение за заштита на недвижно културно наследство, односно заштита на споменик на културата – Урбана целина – „Централно градско подрачје 2“ во кое припаѓа ГТЦ, а кое Министерството за култура и Управата за заштита на културно наследство сосема нетранспарентно со некомпетентно и срамно образложение го укина  во март 2012 година[4]. Подоцна, во текот на 2014 и 2015 г., видни и еминентни научници под водство на Центарот за културно наследство ќе се обидат да започнат процедура за ставање под заштита на објектот на ГТЦ, како наследство од современата архитектура, но истото во 2016 г. ќе биде одбиено без било каква дебата и образложение и без обзнанување на основите по кои барањето е одбиено.[5]
Долго време сите државни и градски институции работеа по диктат на Владата, односно постојано носеа одлуки во корист на проектот „Скопје 2014“. Иницијативата „Го сакам ГТЦ“ успеа конечно  по промената на власта во Општина Центар да воспостави соработка со општинските власти и во рамките на оваа соработка, а на барање на иницијативата „Го сакам ГТЦ“, поднесено формално од страна на Асоцијацијата на Архитекти на Македонија, во јуни 2014 г. на седницата на Советот на Општина Центар во март 2015 г. е донесена одлука за спроведување на референдум на ниво на Општина Центар на кој граѓаните ќе се изјаснат за иднината на ГТЦ[6]. Референдумот е одржан на 26-ти април и на изјаснување излегле 17.655 гласачи од скопската општина Центар, односно 40,53% од вкупниот број граѓани запишани во Избирачкиот список. Според официјалните податоци на Државната изборна комисија, за задржување на постоечкиот лик на фасадата на архитектонскиот симбол на Скопје гласале 16.836 граѓани или 95,36%, додека против се изјасниле 659 жители, односно 1,51% од оние што излегле на референдумот.[7] Иако формално неуспешен, овој референдум не само што јасно ја отслика волјата на граѓаните за зачувување на автентичноста на ГТЦ, туку претставува и прв локален референдум на кој граѓаните непосредно имаа шанса да го кажат својот став.
Последната и исклучително значајна активност на иницијативата „Го Сакам ГТЦ“ која го осигура успехот на иницијативата е Иницијативата до Уставниот суд поднесена на 26 јули 2016 г. Одлуката на судот од 5-ти јули годинава не означува само запирање на барокизација на ГТЦ, туку и запирање на други веќе започнати проекти. Уставниот суд на РМ, со укинување на член 50 од Законот за просторно и урбанистичко планирање, што противправно и противуставно ѝ даваше апсолутно право на Владата да прогласува простори и градби од посебен интерес, се спасени и Градската универзитетска библиотека и Македонската опера и балет. Оттука, она што успеа да го оствари Иницијативата „Го Сакам ГТЦ“ е зачувување на она што остана од духот на градот и архитектурата на Скопје.[8]

Иницијативи за чист воздух, здрава вода за пиење и екологија во Полошкиот Југозападниот, Скопскиот и Вардарскиот плански регион.

Овој дел на анализата опфаќа повеќе иницијативи од неколку плански региони (Вардарски, Скопски, Полошки и Југозападен). Со анализа на состојбите, но и законската регулатива и стратешките документи кои Република Македонија ги има, уште на прв поглед се забележуваат неколку работи:
Во делот на загадувањето на воздухот, сè до 2016/2017 година, не постоеле никакви стратешки документи, планови и програми кои би го намалиле аерозагадувањето, иако десетици години наназад Скопје, Тетово, Битола, Кавадарци, Куманово и други населени места се гушат од загадениот воздух.
Загадувањето во Скопје и Тетово особено расте по 2008/2009 година паралелно со градежната експанзија и намалувањето на зелените површини во градовите кое се појавува како резултат на инстант промените на деталните и генералните урбанистички планови и нивните сè почести отстапки од просторниот план на РМ, кој точно ги предвидува зоните за градба и зоните на заштитни зелени појаси и кој директно предвидува ефикасна контрола на користењето и уредувањето на градежното земјиште, како и заштита и унапредување на животната средина.[9]

Узурпацијата и негрижата за животна средина успеа да мобилизира над  200.000 граѓани од скоро сите региони на Македонија активно да се борат за зачувување на човековата околина, здравата вода и чистиот воздух.

Дел од овие движења се јавуваат и како резултат на отстапките на властите во РМ од тенденциите за одржлив развој и отстапување од меѓународните конвенции, во прв ред од препораките на  Светската комисија за животна средина и развој позната како Brutland комисија,[10] чиј потписник е и Македонија, и го дефинира одржливиот развој како: Развој кој ги задоволува потребите на сегашните генерации, без да ја загрози можноста на идните генерации да ги задоволат своите потреби.[11]

Иницијативи за чист воздух

Иницијативите за чист воздух во Скопје, Тетово и Битола настанаа како самоникнати (grassroots), од граѓаните, без хиерархија и со една и единствена цел, да се зголеми свесноста за аерозагадувањето и да се изврши притисок врз надлежните да делуваат. Мобилната апликација “Мој Воздух” и споделувањето на статистиките за аерозагадувањето беа иницијалната каписла за граѓаните да се организираат, да се вмрежуваат и да делуваат преку протести, петиции, настани, кампањи на социјални мрежи, итн. Прапочетоците на овие иницијативи се врзуваат за периодот есен-зима 2013/14 и се поклопуваат со поставувањето на автоматските мерни станици на Министерството за животна средина и просторно планирање кои даваат алармантни податоци за аерозагадувањето. Во периодот 2013-2014, сите активности поврзани со аерозагадувањето се во целост вонинституционални и предводени од граѓанските активисти.[12] Подоцна, од 2015 година, во битката се вклучуваат и еколошките организации „Го Греен“, „Фронт 21/42“ и „Еко Свест“, со што борбата за чист воздух почнува да добива и институционална димензија, односно сè повеќе се упатувааат официјални барања (период 2015/16) и барање за преземање мерки од општинските/градските власти како и од МЖСПП. Резултат на овие организирања и групирања на активистите и еколошките организации се движењата (организациите) „Скопје Смог Аларм“, „Еко Герила – Тетово“ и „За нас се работи“ од Битола, кои заедно со еколошките организации (најголема поддршка во знаење и правни аргументи иницијативите добиваа од организациите „Еко свест“, „Фронт 21/42“ и „Македонско еколошко друштво“) и активистите, на своја одговорност го преземаа приматот во битките за чист воздух.
Во последниве две години, „Скопје Смог Аларм“ и другите еко иницијативи ширум Македонија успеаја да го стават прашањето на аероагадувањето на агендата на надлежните и на политичките партии. Резултати сепак недостасуваат, во поглед на статистики за намалено аероагадување. Тука претстои многу работа за надлежните и за граѓаните кои треба да ги сменат навиките и да преземаат мали, но важни еко чекори.[13]
Едновремено, по неколку масовни протести, маршови и герила акции во Тетово и Западна Македонија, иницијативата „Еко Герила“ успеа да ја стави животната средина како едно од најклучните прашања за граѓаните на Тетово и околината. Со тоа се влијаеше  МЖСПП да го затвори најголемиот загадувач – Југохром. „Југохром не работи од 1 ноември 2016 г., и од тогаш па наваму загадувањето во Тетово е намалено до 60%, споредено со истите временски периоди на минатите години. Ваквите сознанија ги добиваме од мерењата на мониторинг станиците и МЖСПП, и истите беа јавно потврдени и од страна на екс министерот а животна средина Башким Амети“, вели Аријанит Џафери, претставник на Еко Герила од Тетово[14].

Она што всушност се најголемите придобивки од иницијативите за чист воздух е дека МЖСПП и Градот Скопје почнаа проблемите со аерозагадувањето да ги решаваат на системски начин. За само неколку месеци под притисок на еко движењата донесен е Националниот план за заштита на воздухот, кој се надоврзува на Законот за заштита на амбиенталниот воздух од 2004 година. Новиот план предвидува низа конкретни мерки во корист на граѓаните, а она што е најбитно е дека со националниот план за заштита на воздухот директно се предвидува постојано и јавно достапно мониторирање на  квалитетот на воздухот, односно овој мониторинг станува постојана државна мерка која мора да се врши преку мерните станици на Министерството за животна средина и просторно планирање.[15] Паралелно со овие стратешки документи, Град Скопје, под притисок на јавноста, во зимата 2017 г. изготвува „Краткорочен акционен план за заштита на амбиентниот воздух во Скопје“. Со овој план, при алармантни состојби, Град Скопје е задолжен да презема краткорочни мерки насочени кон намалување и елиминирање на ризикот од изложување на штетни загадувачки супстанции во воздухот и брзо ограничување на времетраењето на таквите услови, истражување и идентификување на причините и информирање и предупредување на населението за можните здравствени ефекти причинети од загадувачките супстанции во воздухот.[16]

Добра страна на овој план е и што точно ги утврдува вредностите на аерозагадувањето и се смета дека прагот е надминат доколку концентрациите на PM10 (24-часовен просек) се над прагот од два последователни денови. Се очекува епизодата со високи концентрации да продолжи[17] што му дава на градот (градоначалникот) право за преземање итни мерки, како што на пример беше мерката за бесплатен јавен превоз минатата зима.

Од  друга страна иако Град Скопје со забрзан интензитет носи стратешки документи за борба со аерозагадувањето (План за подобрување на квалитетот на воздухот Скопје и стратегијата  Отпорно Скопје – Стратегија за Климатски промени), според зборовите на експертите од Град Скопје кои не сакаат да бидат јавно цитирани,[18] истите се недоречени и не предвидуваат конкретни чекори во буџетска смисла. Слични се и ставовите на претставниците на еколошките движења кои на властите во Град Скопје му забележуваат дека не е сè уште подготвен и дека не постои политичка волја за сериозно справување со проблемите на аерозагадувањето. Обично се преземаат краткорочни, површни мерки од типот на бесплатен автобуски превоз, прскање на улиците со средство за намалување на ПМ честички, субвенции за печки за пелети, итн. Сепак сè ова е премалку и предоцна. Град Скопје и МЖСПП имаат многу документи, стратегии, анализи итн., меѓутоа имаат малку резултати на терен.[19]

Во Тетово, во тек е борбата против дивата депонија, а позитивните сигнали се веќе присутни со тоа што од страна на ЈКП Тетово е изградена претоварна станица надвор од градот. Во прилог на овој процес, и решавањето на проблемот со претоварната депонија, се надополнува и стратегијата за развој на Полошкиот плански регион, во која овој проблем исто така е нотиран и се бара негово итно решение.[20]
Во делот на иницијативите и мерките кои државните институции ги преземаат за подобрување на состојбите со аерозагадувањето, исто така е забележлива уште една појава, а тоа е дека покрај директните мерки за решавање на овој проблем нужно е зголемување на јавното зеленило и парковските површини на целата територија на градот Скопје, како и почитувањето на регулативите кои ги дава просторниот план на РМ,[21] особено во Скопскиот регион каде што е нужно итно запирање на градежната експанзија кон Водно и уништувањето на шумите на Скопска Црна Гора. Исто така, интензивирањето на напорите за прогласување на Шар Планина за национален парк ќе придонесе кон подобрување на ситуацијата со животната средина во Полошкиот регион.

Иницијативи за заштита на реката Радика, за спас на Националниот Парк Маврово, Стоп за браните Луково Поле и Бошков мост и иницијатива Охрид СОС

Југозападниот плански регион, заедно со Скопскиот, покажаа најголема иницијативност за зачувување на јавното добро и заштита на природното наследство. Она што од аналитичка гледна точка е особено интересно кај овие иницијативи е дека единиците за локална самоуправа и јавните установи задолжени и формирани да го чуваат природното наследство во целост потфрлија и се ставија на страна на Владата, неисполнувајќи ги своите обврски кон граѓаните. Во оваа смисла битно е да се напоменат дијаметрално различните ставови на општините Маврово Ростуше и Дебар. Во целиот процес, Општината Маврово Ростуше, која иако во своите стратешки документи развојот го планира на одржливо користење на природните ресурси,[22] и покрај противењето на огромен број од граѓаните, најверојатно по партиска директива (Градоначалникот е од партијата која беше на власт на централно ниво) во целост ги поддржуваше идеите на ЕЛЕМ и Mинистерството за економија за изградба на браните на територијата на Националниот парк Маврово. Она што можеби е уште позагрижувачко е тотално игнорантскиот однос и незаинтересираноста  на Јавната установа Национален Парк Маврово, задолжена да го чува и штити природното наследство и биодиверзитетот, за она што се случуваше на територијата на паркот, со што НП Маврово можеше да ги изгуби и основните атрибути и вредности заради кои е воспоставен како национален парк. Во овој случај НП Маврово оди уште подалеку, менувајќи ги преку ноќ степените на заштита на одредени делови на паркот. Конкретно, делот околу Луково поле, од висока категорија на заштита, каде не смеат да се прават никакви економски дејности, по барање на ЕЛЕМ, се спушта во категоријата со ниска заштита, каде е дозволено вршење економски и градежни активности.[23]
Официјалниот став на Општина Дебар беше против изградба на Луково Поле, а сепак даде позитивно мислење за изградба на ХЕЦ Бошков мост. Иако официјално беше против изградбата, Општината преку Градоначалникот Ружди Лата многу малку направи за да го поддржи ставот против изградбата на ХЕЦ Луково Поле, и на таков начин работеше и беше на иста линија со Владата.
Многу бргу во Дебар се формира коалицијата на невладините организации кои јавно го објавуваат проблемот со браните, а на коалицијата се приклучуваат и поголемите домашни и меѓународни еколошки организации и бројни граѓански активисти. Сржта на ова иницијатива ја сочинуваат организациите „Фронт 21/42“, „Центар за развој на заедницата-Дебар“, „Заедно за Река“, „Центар за Современи Уметности“ (кој дава  креативна поддршка), „Македонско Еколошко Друштво“, ЗГ „Бистра“, сите месни заедници од реканскиот и дебарскиот крај, како и бројни меѓународни организации како „Riverwatch Blue Hеart of Europe“, мрежа од над 100 еко-организации од цела Европа. Здружени, овие иницијативи во тек на неколку години заедничка работа успеваат во целост да го стопираат почетокот на градбата на овие брани, а МАНУ, иако официјално не е позната причината, во Стратегијата за енергетски развој на РМ 2010-2035, дава сценарија за енергетската стабилност на Македонија и без ХЕЦ Луково Поле и Бошков Мост.[24] Прашањата за оправданоста на проектите може да се разглобуваат на долго и широко, но според деталните анализи на енергетските стратегии никако не е јасно зошто наместо во овие електрани не се донесени одлуки за  инвестирање  во електраните Чебрен/Галиште на Црна Река, или електраните Градец или Велес/Сопот на Вардар, кои иако се двојно и тројно поскапи, произведуваат многу повеќе електрична енергија, бидејќи вкупната моќност на електраните Луково Поле и Бошков мост е 66,2 мегавати, наспроти моќноста од 333 мегавати на Чебрен, 193 мегавати на Галиште или  54 и 93 мегавати на Градец и Велес, а цените за инвестиција по мегават на електраната Галиште се еднакви и поевтини од оние на Бошков Мост и Луково поле.[25]
Иако работите и плановите во моментов се во целост стопирани, идеите за финансирање и изградба на двете хидроелектрани се сè уште дел од Националната стратегија за развој на енергетиката. Нивното спроведување е суспендирано од 2015 година со усвојување на Препораката бр. 184 на Постојаниот Комитет на Бернска Конвенција. Финансирањето од меѓународните финансиски институции (Светска банка за Луково Поле, и Европска банка за реконструкција за Бошков Мост) е  откажано. Исто така, моментално на сила е забрана за било какви активности во територијата на НП Маврово, сè додека не се изврши нова студија за влијанијата на овие дејности врз биодиверзитетот во НП Маврово, по што Бернската конвенција (усвоена 1979 год.) чиј потписник е и Македонија (18.09.1997 год.)  ќе расправа повторно и се очекува да донесе финална одлука со препорака да бидат забранети било какви активности во НП Маврово.[26] Всушност, интернационализацијата на проблемот, како и неодржливите идеи на Владата на РМ да гради брани во најголемиот национален парк во земјата и еден од најголемите во регионот на Балканот, ја доведе државата до таму да повреди редица меѓународни конвенции и договори за заштита на природата чиј што е потписник. Покрај Бернската конвенција, изградбата на браните ќе ги повредеше и Резолуцијата WCC-2012-Rec-150 на Меѓународната Унија за заштита на природата, Архуската Конвенција и правото на ЕУ.[27]
Паралелно со борбата во Реканско-Дебарскиот регион и Националниот парк Маврово, со остварувањето на првите граѓански победи во текот на 2016/17 година, како една од позабележителните граѓански еколошки иницијативи во Југозападниот плански регион  во последниот период е иницијативата „Охрид СОС“, која всушност претставува конгломерат на повеќе локални иницијативи („Стоп за уништување на студенчишко Блато“, МЗ Лагадин, „Спас за Охридското Езеро“, помогнати од поголемите еколошки движења и организации).
Иницијативата „Охрид СОС“ се обединува околу неколку точки, односно активности за запирање на намерите за измена за планот за управување на НП Галичица, изградба на Ски центар и експресен пат во паркот, за урбанизирање на Студенчишко блато, како и хипер градба и предимензионирани објекти кај плажата Лагадин. Бројните зафати кои се спроведуваат и се планираа да се спроведуваат, доведоа до тоа да се преиспита статусот на заштитено подрачје на Охридското Езеро од страна на УНЕСКО.[28] Поради ова, работна група на УНЕСКО во текот на месец април 2017 г. престојуваше во Охрид со цел проверка на предвидените проекти и како истите ќе влијаат врз статусот на  заштитено подрачје. За таа цел е подготвен и извештај (кој сè уште не е објавен целосно) со препораки кои главно се фокусираат на напуштање на сите проекти кои се спротивни на правилата на градови и области од листата на заштитени подрачја.[29] Токму благодарејќи на притисокот од домашните организации, но и од меѓународните организации и УНЕСКО, иницијативата „Охрид СОС“ успеа да исполни дел од своите барања. Постапката за заштита на Студенчишко блато односно негово прогласување за категорија 3 заштитено подрачје – споменик на природата, е стопирана заради потребата од измена на студијата за ревалоризација на подрачјето. И за Охридското езеро и за Студенчишко блато допрва треба да се финализира постапката за ре-прогласување и да се изготви соодветен план за управување со подрачјето.[30]

Југоисточен регион

Од граѓанските иницијативи поврзани со водите и здравјето на луѓето во Југоисточниот регион, особено активна и интересна за анализирање е иницијативата „Арсена“ од Гевгелија која се раѓа по сознанието на група гевгеличани дека Државната Агенција за храна и ветеринарство на РМ, по три последователни мерења на 23 септември 2012 година издала забрана за употреба на водата во Гевгелија.[31] На почетокот, бидејќи никој од локалните власти, ниту водоснабдителното претпријатие, ниту локалната самоуправа и општинскиот Совет не се произнесуваат за проблемот,  „Арсена“ прави неколку анализи на примерок вода од градскиот водоснабдителен систем и тие во континуитет покажуваат високи концентрации на арсен. Иако максимално дозволената концентрација изнесува 10 микрограми на еден литар,[32] сите анализи покажуваат значително зголемени вредности на еден од најотровните и најканцерогените елементи кои се движат во вредностите 14,8 микрограми на 24.12.2013 година, 15,32 микрограми на 15.05.2014 година, 17,86 микрограми на 2.07.2015 година, 21,3 микрограми на 24.03.2016 година, 19,7 микрограми на 14.06.2016 и 18,0 микрограми на 21.12.2016 година, што укажува на енормното присуство на арсенот од 40 до 130% повеќе од здравствено дозволената граница.[33]

Медицината вели дека континуираната изложеност на човековиот организам на отровниот арсен подолго од шест месеци може да предизвика низа малформации во клеточната структура, канцерогени заболувања, пред сè кожни лезии (меланом на кожата), карцином на црниот дроб, кардиоваскуларни пореметувања, болести на лимфниот систем, зголемување на ризик од карцином кај децата и младите поради слабиот имунолошки ситем и сите други видови на карцином. Стапката на заболување од карцином и смртност на жителите на Општина Гевгелија од карцином е енормно зголемена на 22,3%, што е на четврто место во државата, иако Гевгелија важи за еколошки чист и незагаден регион. Од болницата во Гевгелија велат дека некогаш во Гевгелија имало една или ниедна операција годишно на карцином на дојка, или една или ниедна операција на карцином на дебело црево, а сега годишно се прават по 22 операции на карцином на дојка, и 20 операции на карцином на дебело црево. Тоа е за 400% поголем број на пациенти од карциноми.[34]
Интересно е дека иницијативата „Арсена“ повеќе од било која друга граѓанска иницијатива, беше блокирана и игнорирана од локалните, регионалните и државните институции.  ЈЗУ „Институт за Јавно Здравје“, Подрачна единица Гевгелија, доби забрана да соработува со граѓанската иницијатива и да дава податоци, иако законски се обврзани на тоа. Интересен е ставот на Институтот за Јавно Здравје на РМ  во Скопје: „Не нѝ носете повеќе примерок на вода за анализа. Знаеме, водата во Гевгелија е токсична и нема што уште да правиме анализа“.[35]
Иако никогаш не признаа, под притисок на „Арсена“, Општина Гевгелија подготви нов проект за ископ на нови бунари со издашност од 200 литри во секунда и нов цевководен систем до градот од 3.880 метри, објавен е тендер за избор на најповолен изведувач и веќе се на терен екипи за реализација на проектот кој треба да биде готов до ноември 2017 година. Средствата за реализација се обезбедени од Светска Банка и од Програмата за рурален развој на Европската Унија.
На крајот битно е да се напомене дека резултатите на Арсена се отсликуваат и по прашањето за референдумот против отварањето рудници за злато на планината Кожуф, бидејќи кога ова прашање стаса на дневен ред пред Општинскиот Совет и доби едногласна поддршка од сите советници, граѓанскиот одговор беше очекуван, со изјаснување на 92% од граѓаните кои гласаа против отварање на рудници за минерални суровини на планината Кожуф.[36]

Заклучок

Длабинското истражување и оваа анализа само ги потврдуваат првичните сознанија и претпоставки дека најголем број од проблемите кои ги мобилизираа граѓаните воопшто не биле дел од било какви стратегии на државата, локалната власт или институциите. Едноставно, при детално анализирање на состојбите и стратешките документи, повеќе од очигледно е дека прашањата кои ги мобилизираа граѓаните и граѓанското општество всушност претставуваат ад-хок идеи излезени од тесните политички кругови на властите и воопшто не беа базирани  на никакви стратешки документи при нивната изработка и носење. Токму заради тоа, овие идеи никогаш претходно не биле предмет на дебата во јавноста, стручна анализа и осмислен планиран процес.
Во најголем број случаи, иницијативите кои се предмет на оваа анализа, всушност и да сакале, не можеле да се потпрат на никакви стратешки планови или документи кои можеби би овозможиле  поорганизирано водење на институционалните битки, наместо активистичка мобилизација на граѓаните, за да го заштитат својот интерес, бидејќи такви документи воопшто и не постоеле.
Она што е особено важно е дека токму благодарејќи на овие иницијативи денес се сочувани амбиенталните и еколошките вредности на долината на Радика и Националниот парк Маврово, кој не е разорен со градење на брани и големи инфраструктурни зафати во неговото срце, не е изграден парапет околу Охридското езеро, стопирана е изградбата на бетонски плажи, спасено е Студенчишкото блато и намалено е сечењето на трската. Гевгелија е на чекор до здрава вода за пиење, запрено е уништувањето на Кожуф. Скопје и Тетово, како и Министерството за животна средина, иако со мали чекори, сепак преземаат мерки за намалување на аеро загадувањето, а Градскиот трговски центар ја задржа својата автентичност.  Сè на сè, она што во периодот 2010-2016 изгледаше невозможно, денеска е на чекор до целосно остварување благодарение на ангажманот на над 40 граѓански организации, неколку стотици граѓански активисти и поддршката која иницијативите во изминативе години ја добија од над 200.000 граѓани на Република Македонија.

Селектирана Библиографија

1. Општина Маврово и Ростуше, Стратегија за локален економски развој 2014 ‐ 2018 година

http://www.mavrovoirostuse.gov.mk/wp-content/uploads/2015/10/14.05.15_Strategija-za-LER_Mavrovo-i-Rostuse.pdf
2.   Национална стратегија за одржлив развој во Република Македонија дел I/II (2009 – 2030), Министерство за животна средина и просторно планирање http://www.macefdrr.gov.mk/files/dokumenti/NSSD.pdf
3.   Нацрт стратегија за заштита на природата 2017-2027, Министерство за животна средина и просторно планирање, Скопје 2016  http://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2016/09/NACRT_STRATEGIJA_-ZA_ZASTITA_PRIRODA.pdf
4.   Национална стратегија за развој на енергетиката во Република Македонија до 2030 година, Македонска Академија на науките и уметностите, Скопје 2010 http://arhiva.vlada.mk/registar/files/ME_Strategija_za_energetika_2030_22.12.2009.pdf
5.   Национална стратегија за развој на енергетиката во Република Македонија до 2035 година , Македонска Академија на науките и уметностите, Скопје 2010  http://arhiva.vlada.mk/Nacrt_tekst_strategija_854918556%20(2).pdf
6.   Национален план за заштита на амбиентниот воздух во Република Македонија за период од 2013 до 2018 година, Министерство за животна средина и просторно планирање, Скопје 2012  http://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2014/12/Nacionalen-plan-za-zastita-na-vozduhot-2013-2018.pdf
7.   Национална Стратегија за одржлив развој во Република Македонија -дел I / II (2009-2030), Министерство за животна средина, Скопје 2010 http://arhiva.vlada.mk/registar/?q=node/378
8.   Национална стратегија за инвестиции во животната средина, Министерство за животна средина, Скопје 2008 http://arhiva.vlada.mk/registar/?q=node/397
9.   Отпорно Скопје, Стратегија за климатски промени на Град Скопје, Град Скопје, Скопје 2017 http://www.skopje.gov.mk/Uploads/Otporno%20Skopje%20Startegija%20mkd.pdf
10.   Програма за развој на Полошки плански регион, 2009-2013, Арбериа, Тетово 2010 http://www.rdcpolog.mk/files/Program%20MK%20ArberiaDesign.pdf
11.   Стратегија за регионален развој на Република Македонија 2009-2019, Собрание на РМ, Скопје 2009  http://arhiva.vlada.mk/registar/files/STRATEGIJA_ZA_REGIONALEN_RAZVOJ_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_2009-2019_GODINA.pdf
12.  Закон За Рамномерен Регионален Развој, Сл.Весник на Р.Македонија бр.63 од 22.05.2007 година http://www.pravo.org.mk/documentDetail.php?id=729
13.   Краткорочен акционен план за заштита на амбиентниот воздух во Град Скопје и општините во Град Скопје, јануари 2017, Скопје http://www.skopje.gov.mk/Uploads/%D0%9A%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%9A%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%A7%D0%95%D0%9D%20%D0%90%D0%9A%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%95%D0%9D%20%D0%9F%D0%9B%D0%90%D0%9D%20%D0%97%D0%90%20%D0%97%D0%90%D0%A8%D0%A2%D0%98%D0%A2%D0%90%20%D0%9D%D0%90%20%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%95%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%98%D0%9E%D0%A2%20%D0%92%D0%9E%D0%97%D0%94%D0%A3%D0%A5.pdf
14.   План за подобрување на квалитетот на воздухот во агломерација Скопски регион, Град Скопје, Скопје 2017 http://www.skopje.gov.mk/Uploads/%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%BE%D1%82%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D1%82.pdf

15. Просторен план на Република Македонија, Агенција за планирање на просторот, Скопје 2004 http://app.gov.mk/?spatialplaning=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8
16. Програма за развој на Вардарскиот плански регион, Центарот за развој на Вардарскиот плански регион, Велес 2008 www.vardarregion.gov.mk/nova/index.php?

[1] Интервју со Анита Ивковиќ претставник на  Центар за современи Уметности остварено во Скопје на 10-ти јуни 2017

[2] Исто 1

[3] Интервју  со Сања Раѓеновиќ Јовановиќ, инг. Архитект и претседател на Асоцијацијата на Архитекти на Македонија во периодот 2014-2016 остварено во Скопје на 23 Јуни 2017

[4] Интервју со Инг. Архитект и просторен поранешен планер во Град Скопје, Даница Павловска, остварено на 28 Јуни 2017 во Охрид.

[5] Во неколку наврати во 2016 г. од страна на неколку субјекти се упатени барања до Градскиот Завод за заштита, согласно закон за пристап до информации од јавен карактер, за одговор и образложение, но никогаш не е добиено. Последното барање е упатено во на 13 јуни 2017 г. од страна на авторот на анализата, но и на истото не е одговорено.

[6] Интервју со Дарко Атанасовски, советник во Општина Центар од 19 јуни 2017 во Скопје

[7] Државна изборна комисија, http://old.sec.mk/arhiva-rezultati/referendumcentar

[8] Интервју со Ана Малцева, советник, правник и член на тимот кој ја припремаше претставката остварено во Скопје на 07 јули 2017

[9] Просторен план на Република Македонија, стр. 14

[10] http://www.un-documents.net/our-common-future.pdf

[11] Ibid, p. 82

[12] Интервју со Мартин Попов, претставник на иницијативата „Паркобрани“, остварено во Скопје на 4 јули 2017

[13] Интервју со Игор Новески, претставник на „Скопје Смог Аларм“, остварено на 11 јули 2017 г. во Скопје

[14] Интервју со Аријанит Џафери, претставник на „Еко герила Тетово“, од 12 јули 2017

[15] Национален план за заштита на амбиенталниот воздух, стр. 14

[16] Краткорочен акционен план за заштита на амбиентниот воздух во Скопје, стр. 3

[17] Исто, стр. 6

[18] За време на изработката на оваа анализа сите претставници на администрациите на Град Скопје, Општина Тетово, МЖСПП, Национален парк Маврово одбиваа да бидат цитирани со име и презиме, но затоа пак дадоа исклучително корисни податоци за анализата.

[19] Интервју со Игор Новески, претставник на „Скопје Смог Аларм“ остварено на 11 јули 2017 г. во Скопје

[20] Програма за развој на Полошки плански регион, стр. 49

[21] Просторен план на РМ, стр. 6

[22] Стратегија за локален економски развој на Општина Маврово и Ростуше 2014 ‐ 2018 година, Стр. 14

[23] Интервју со Адем Сулејманоски, поранешен советник во Општина Маврово Ростуше и претставник на  „Заедно за Река“, остварено на 07 јули 2017 г. во Ростуше.

[24] Стратегија на МАНУ за енергетски развој на Република Македонија 2010-2035, стр. 116

[25] Стратегија на МАНУ за енергетски развој на Република Македонија 2010-2035, стр. 123

[26] Интервју со инг. Бардил Марку, остварено на 7 јули 2017 во Дебар

[27] Интервју со Александра Бујаровска, еко адвокат и претставник на „Еко свест“, остварено на 10 јули 2017 во Скопје

[28] Интервју со Емина Рустемоска, докторанд на социологија при Универзитет „Свети Кирил и Методиј“, Скопје, остварено на 11 јули 2017 во Охрид

[29] http://whc.unesco.org/en/documents/158740/

[30] Интервју со Александра Бујаровска, еко адвокат и претставник на „Еко свест“ остварено  на 10 јули 2017

[31] Решение на Институт за јавно Здравје добиено при увид во интерната документација на иницијатива Арсена при посета и Интервју остварени на 02 јули 2017 во Гевгелија

[32] Правилник за квалитет на водата за пиење ИЈЗ Скопје

[33] Сите анализи и мерења се направени од ИЈЗ Скопје, по барање на Иницијатива Арсена, мерењата се достапни на www.facebook.com/inicijativaarsena/?fref=ts

[34] Интервју со Др. Ристе Деамов, лекар во пензија, остварено 2 јули 2017 г. во Гевгелија

[35] Интервју со Јованка Дојранлиева, остварено на 2 јули 2017 г. во Гевгелија

[36] Исто

РРР – Регионален рамномерен развој

ППР – Полошки плански регион

ЦРППР – Центар за развој на Полошкиот плански регион

ГО – Граѓанска/и организација/и

МЛС – Министерство за локална самоуправа

БРР – Биро за регионален развој

За Авторот

Астрит Реџепи, магистер по дипломатија и меѓународни односи, е активен во граѓанскиот сектор од 2003 година, првично како волонтер, учествувајќи во разни активности и проекти, а во 2010 година стана раководител на секторот за образование во организацијата Центар за едукација и развој – CED (Center for Education and Development). Освен креирање и спроведување на програми на различни теми, како што се: вештини за барање на работа, креативно решавање на конфликти, менаџирање со проектен циклус, комуникациски вештини, тимска работа и лидерство, социјално претприемништво, и водење на проекти во национално ниво, авторот досега учествувал и во пишување на стратегии и разни анализи. Анализата за родово одговорно буџетирање во секторот спорт и рекреација во Општина Боговиње е последниот продукт на авторот. Учествувал и во подготвување на „Стратегија за млади на Град Скопје 2013–2017“, а ги подготвил и документите „Стратегија за развој на младите во Општина Теарце“, и „Креирање на Стратегија за климатски промени во Општина Теарце“. Исто така, посветува внимание и на креирање на локалните политики на ЕЛС кои гравитираат во Полошки плански регион, следење на локалните буџети, како се трошат јавните пари и отчетноста и транспарентноста на ЕЛС.

Кратко резиме

Еден од носителите на политиката за поттикнување на рамномерен регионален развој се центрите за развој на планските региони, кои што се основани од сите единици на локална самоуправа според Законот за регионален рамномерен развој од 2007 година. Една од главните активности на центарот е обезбедување на професионална и техничка поддршка за сите ЕЛС и за граѓанскиот сектор, за спроведување на активности и проекти од сферата на регионален развој.

Преку оваа анализа ќе се обидеме да одговориме на неколку прашања што се детерминантни за регионалниот развој, како што се: Колку граѓанскиот сектор е вклучен во спроведување на проекти како носители и/или во партнерство со центарот и со општините? Колку центарот и општините ги консултираат граѓанските организации за потребите и проблемите од сферата на регионалниот развој? Каква е улогата на граѓанските организации во спроведување на Програмата за развој на Полошки плански регион? Колку граѓанските организации се вклучени и консултирани во подготвување на стратешки документи и креирање на политики од сферата на регионален развој? Колку општините финансиски ги поддржуват граѓанските организации, општо или, пак, од сферата на регионален развој?
Информациите се обезбедени преку разни методи: интервју, анкета, пристап до информации од јавен карактер и преку анализа на законите и законските одредби поврзани со РРР.
Согласно добиените податоци се гледа дека соработката на центарот и општините со граѓанскиот сектор е многу слаба, и овој триаголник не е ефикасен и ефективен.

Вовед

Рамномерниот регионален развој (РРР) е исклучително важна алка во намалување на регионалните разлики и поттикнување на локалниот економски развој, преку соработка на општините со централната власт и другите чинители. Поради фактот дека главниот град по своите економски и други општествени карактеристики значително се издвои од другите региони и се создаде моноцентричен систем на развој, во мај 2007 г. се донесе Законот за рамномерен регионален развој, со кој се уредуваат целите, начелата и носителите на политиката за поттикнување на РРР, планирањето на регионалниот развој, финансирањето и распределбата на средствата за поттикнување на РРР, следењето и оценувањето на спроведувањето на планските документи и проекти и други прашања поврзани со регионалниот развој.[1] Согласно законот, за вршење на стручни работи од значење за развојот на планскиот регион, ЕЛС што влегуваат во состав на планскиот регион го основаат Центарот за развој на планскиот регион. Една од работите што спаѓаат во компетенциите на Центарот се и подготвување и спроведување на проекти за развој на планскиот регион и обезбедување стручни услуги на здруженија на граѓани за подготовка и спроведување на проекти од областа на регионалниот развој.[2]

Токму поради фактот дека  триаголникот: Центар за развој на Полошки плански регион (ЦРППР)–општините–здруженијата, е многу важен за исполнување на стратешките цели, во првиот дел се презентирани податоци за Полошкиот плански регион, во бројки, а во вториот дел детално се анализира соработката на општините со граѓанскиот сектор, колку тие се вклучени во подготвување и спроведување на разни активности и документи. Третиот дел е посветен на ЦРППР и граѓанскиот сектор, каква е нивната соработка, колку тие се вклучени во заеднички проекти, квалитативно и квантитативно, и кои се плодовите на таквата соработка. Последниот дел е резервиран за заклучоци и препораки кои што се извлекуваат од целокупната анализа.

Полошки плански регион во бројки

Полошкиот плански регион опфаќа површина од вкупно 2.416 километри квадратни, или 9,7% од територијата на Република Македонија, односно Северозападниот дел, од долината на реката Радика, преку планинскиот масив Бистра, Мавровската висорамнина, до Полошката котлина. Со вкупно население од 320.560 жители, или 15.5% од вкупното население на Република Македонија, ППР претставува втор најгуст регион, по Скопскиот, со 132,7 жители на километар квадратен.  За 10 години, од 2006 г. кога бројот на жители во ППР беше 310.178, има зголемување на населението од 10.382 жители. Високи осцилации во период од една деценија се забележуваат во процентот на населението според возраста. Драстично намалување има на бројот на населението на возраст од 0 до 15 години, од 23,3% во 2006 г., на 16,7% во 2016 г., а зголемување има кај населението на возраст од 15 до 65 години (од 68.5% во 2006 г. на 74.2% во 2016 г.) и над 65 години (од 8.2% на 9.1%). Од ова можеме да заклучиме дека за 10 години има помалку новороденчиња, а се зголемува стареењето на населението.

Табела 1. Демографски карактеристики на Полошки плански регион

Извор: Државен завод за статистика на РМ – Регионите во Република Македонија 2017, http://www.stat.gov.mk/PrikaziPublikacija_1.aspx?rbr=675

Во последните три години има економски раст на национално ниво, но и на ниво на Полошки плански регион, а тоа го потврдуваат неколку параметри. За разлика од 2014 г. кога имало 7.323 активни деловни субјекти, во 2016 г. бројот на активни деловни субјекти е зголемен за 709. Уделот на ППР по овој параметар во однос на вкупниот број на државно ниво, расте од 9,6% во 2008 г. на 11,2% во 2016 г., и тоа е добар показател за развојот на регионот. Има и намалување на корисниците на социјална помош, од 31,5% во 2014 г. на 11,6% во 2016 г. и намалување на стапката на невработеност, од 30,7% во 2014 г. на 26,4% во 2016 г., а зголемување на стапката на активност на населението за 1.1% и стапката на вработеност за 2,7% во истиот период. Разликите во стапките на вработеност и невработеност помеѓу регионите води до заклучок дека сепак остануваат огромни развојни разлики помеѓу регионите. Податоците за БДП по жител покажуваат дека ППР има остварено 117.284 денари по жител во 2014 г. Според овој параметар регионот има остварено 46% од националниот просек, кој за таа година бил 255.206 денари по жител. Анализата на уделот на регионите во вкупните инвестиции во основни средства, покажува загрижувачки податок дека повеќе од половината инвестиции се лоцирани во најразвиениот регион, а во Полошки регион, од 2012 до 2014 година имаме пад на инвестициите од 2.001 милион денари.

Табела 2. Економски и социјални карактеристики на Полошки плански регион[3]

Развојниот, економско-социјалниот и демографскиот индекс се параметри кои покажуваат дека во 2012 г. има развој на ППР во однос на 2007 г.

Индексите (развоен, економско-социјален и демографски) на планските региони покажуваат колку регионите отстапуваат во развојот споредено со просекот на земјата, при што:

Индекс 1 означува дека нивото на развој на планскиот регион е еднаков на просечниот развој на ниво на Република Македонија;

Индекс поголем од 1 означува дека нивото на развој на планскиот регион е повисоко од просечниот развој на ниво на Република Македонија, и

Индекс помал од 1 означува дека нивото на развој на планскиот регион е пониско од про- сечниот развој на ниво на Република Македонија.[4]

Табела 3: Индекси за развојот на Полошки плански регион според класификациите за развој на регионите во периодот 2008-2012 и 2013-2017[5]

Исто така, секоја година се зголемува и бројот на граѓански организации што се основаат во ППР, но мал број од нив се активни или имаат развиени човечки капацитети. Според некои проценки од луѓето вклучени во граѓанскиот сектор, се претпоставува дека бројот на активни граѓански организации во ППР е помеѓу 30 и 40

Соработката на општините кои гравитират во Полошки плански регион со граѓанскиот сектор во спроведување на проекти за развој на регионот

ППР има вкупно 9 општини, од кои 2 се урбани и 7 рурални, и 184 населени места, од кои 182 се рурални. Општина Тетово е најголема според бројот на жители, а според површина најголема е Општина Маврово и Ростуше. Повеќе од половина (54.7%) од вкупното население е концентрирано во општините Тетово и Гостивар, а регионот се карактеризира со доминантно учество на рурално население (71%).[6]

За да се пристапи пообјективно кон темата и да се добие реалната слика за соработката на општините кои гравитираат во ППР со граѓанскиот сектор, беше креиран прашалник и истиот беше доставен до сите општини. Од вкупно девет општини, повратна информација добивме од шест општини, од кои пет одговорија на прашалникот, а една општина одговори дека немат сектор/одделение за локален економски развој и нема кој да ги пополни побараните информации. Повратни информации добивме од две урбани општини, Тетово и Гостивар, и од три рурални општини, Теарце, Боговиње и Јегуновце.

Според добиените наоди можеме да заклучиме дека територијалната поделба (рурална/урбана) не игра голема улога во развојот на општините. Постои рурална општина која привлекла инвестиции од 10.000.000 евра за период од 5 години и се чека инвестиција од 400.000 евра во 2017 г., и општина која што досега има привлечено само 100.000 евра инвестиција од странски донатори. Кај урбаните општини, Тетово и Гостивар, нема многу големи разлики во однос на привлекувањето инвестиции, бидејќи и двете општини искористиле многу финансиски средства за спроведување на нивните развојни проекти. Евидентно е дека разликите кај руралните општини не соодветствуваат на квантитетот на човечките ресурси, туку на нивните капацитети и квалитет. Скоро сите рурални општини имаат по двајца вработени во секторот/одделението за ЛЕР, а од друга страна имаат различен број на спроведени проекти. Во општините Тетово и Гостивар има сосема поинаков број на вработени во секторот/одделението за ЛЕР, односно 17 вработени во Тетово и 6 вработени во Гостивар, но бројот на спроведени проекти и донесени финансиски средства е скоро ист.

Разликите продолжуваат и со соработката со граѓанскиот сектор. Од добиените наоди може да се види дека Општина Гостивар и Општина Теарце се најмногу отворени кон граѓанскиот сектор, и можат да служат како позитивен пример во оваа насока. Со само двајца вработени во одделението за ЛЕР, Општина Теарце успеала да спроведе 6 проекти во партнерство со ГО и да потпише меморандум за соработка со над 30 ГО. Добар пример е и Општина Боговиње, која што иако има помала вклученост на граѓанскиот сектор во спроведување на развојните политики, има спроведено 3 проекти во парнерство со ГО и потпишала меморандум за соработка со 2 ГО, и во период од 5 години има инвестиции од над 10.000.000 евра. Општина Тетово е најзатворена во овој поглед. Таа нема потпишано меморандум со ниту една ГО, ниту има спроведено проект во партнерство со ГО.[7]

Вклученоста на ГО во процесот на донесување на одлуки и подготвување на стратешки документи во ППР е многу слаба. Од интервјуата спроведени со претставници на ЛЕР од анкетираните општини, дознавме дека тие сепак ги покануваат на различни активности и настани претставниците на ГО и граѓаните, но тврдат дека заинтересираноста од страна на граѓанскиот сектор е на ниско ниво.

Истото мислење не го делат претставниците на ГО, кои за оваа проблематика кажуваат дека тие никогаш не биле контактирани директно од претставниците на општината, но имало јавна покана која што била залепена на врата на општината и која стоела 3-4 дена.

Во овој случај фали механизам за зајакнување на комуникацијата помеѓу претставниците на ЕЛС и ГО, но исто така фалат и активни граѓански организации. На територијата на Општина Боговиње нема регистрирано ниту една ГО, а во Општина Јегуновце има само една, која е регистрирана како подружница.

Табела 4: Соработка на општините со граѓанскиот сектор

Извор: Одговори на прашалник доставен до општините од ППР

Соработка на Центарот за развој на Полошки плански регион со граѓанскиот сектор во спроведување на проекти за развој на регионот

Иако Законот за РРР се донесе во мај 2007 година, сепак основањето на Центрите започна подоцна. Центарот за развој на ППР е основан во мај 2008 година, од девет единици на локална самоуправа (ЕЛС) што влегуваат во состав на ППР, со седиште во Општина Тетово, како општина со најголем број на жители. Со ЦРППР раководи раководител кој се избира по пат на јавен конкурс, со мандат од четири години.[8] Целите и стратешките определби на ЦРППР се зацртани во Програмата за развој на ППР 2015 – 2019 година.[9]

Во оваа насока многу е битно да се знае како се финансира регионалниот развој. Изворите на финансирање се дефинирани согласно Член 27 од Законот за РРР, и тоа:

• Буџетот на Република Македонија;
• буџетите на единиците на локалната самоуправа;
• фондовите на Европската унија;
• други меѓународни извори;
• донации и спонзорства од физички и правни лица;
• други средства утврдени со закон.

Во точка 2 од истиот Член се наведува дека за поттикнување на РРР од Буџетот на Република Македонија годишно се издвојуваат средства во висина од најмалку 1% од БДП.[10] Сепак ова очекување никогаш не е реализирано. Податокот од 2015 година кажува дека средствата биле во износ од 0.3% од БДП.[11]

Средствата кои што се обезбедуваат од Буџетот на РМ за поттикнување на РРР се делат според овој терк:

• 70% за финансирање на проекти за развој на планските региони,
• 20% за финансирање на проекти за развој на подрачјата со специфични развојни потреби,
• 10% за финансирање на проекти за развој на селата.

За собирање на предлог проекти, Бирото за регионален развој објавува јавен повик каде што можат да аплицираат центрите и ЕЛС. Според Член 62 од Законот за РРР е предвидено оперативните трошоци на центрите да бидат покриени на начин 50:50, каде што половина од тие трошоци ќе ги покрие Владата преку МЛС, и половина ЕЛС што гравитираат во одредениот плански регион.

Центарот за развој на Полошки плански регион во последните три години, 2015, 2016 и 2017 има реализирано вкупно 26 проекти, од кои поголемиот дел од финансиските трошоци ги покриваат МЛС и БРР, со вкупно 34.504.028 денари. Во последните три години, голем удел даваат и ЕЛС, со вкупно 29.879.110 денари, со што имаме големо зголемување од претходните години кога уделот на општините изнесувал само 5%. Центарот има обезбедено средства и од другите извори, вкупно 15.089.000 денари, конкретно од Агенцијата за финансиска поддршка во земјоделството и руралниот развој и финансиски средства од странски донатори во висина од 2.817.100 денари.[12]

Графикон 1: Извори на финансирање на ЦРППР од 2009 до 2014 и од 2015 до 2017

Графикон 1.1: Извори на финансирање на Центарот за развој на ППР за периодот 2009-2014[13]

Графикон 1.2: Извори на финансирање на Центарот за развој на ППР за периодот 2015-2017[14]

Зголемувањето на уделот од страна на ЕЛС дава јасен сигнал дека процесот на децентрализација секоја година се подобрува и дека општините се заинтересирани за подобрување на квалитетот на животот и развојот на регионот. Заедно со тоа се зајакнува и соработката на ЦРППР со општините. Но, од друга страна, се намалува процентот од изворите „донатори“ и „други извори“, а тоа е показател дека ЦРППР тешко доаѓа до тие финансиски средства кои се многу важни за одржливоста и постигнување на стратешките цели и програмата. Причини за ова можат да се бараат во недоволно подготвениот кадар или пасивните вработени кои што имаат фиксна плата и не се трудат повеќе да придонесуваат за центарот и регионот.

Загрижувачки е и фактот дека од реализираните проекти на ЦРППР во последните три години, од вкупно 26 спроведени проекти, само во еден бил во партнерство со граѓанска организација, преку Кластер за туризам на Полошкиот регион „ШАРРИ“, а има потпишан меморандум за соработка со само 2 граѓански организации.

И за време на процесот за креирање на Програмата за развој на Полошки плански регион 2015 – 2019, само четири граѓански организации биле вклучени во процесот,[15] од вкупно 23 претставници од различни чинители, претставници од општината, бизнис секторот, земјоделци, активни граѓани, итн. На прашањето, зошто толку мал број претставници на граѓанскиот сектор имало во процесот, одговорот од страна на претставник од ЦРППР беше дека сите биле поканети и навреме известени за настанот.

Заклучоци

По 10 години од донесувањето на Законот за рамномерен регионален развој и поставување на основата на политиката за регионален развој, не е постигната задоволителна ефективност од реализацијата на политиката за РРР. Првично, никогаш не се исполнило законското решение за издвојување на 1% годишно од БДП од Буџетот на РМ за поттикнување на РРР, и второ, „бирократскиот“ пристап за префрлување на средствата од Буџетот на РМ до Бирото за регионален развој, преку Министерството за локална самоуправа, не е ефикасен затоа што тие средства се губат низ тој процес.

Општините немаат доволно подготвени човечки ресурси за да ги отворат можностите за финансирање, особено со странски фондови. Исто така, дел од општините се затворени и немаат доволна соработка со граѓанскиот сектор за искористување на нивните капацитети за привлекување на странски донации. Во некои општински администрации граѓанските организации се доживуваат и како ривали. Граѓанскиот сектор, исто така, не е вклучен во подготвување на стратешки документи на општините и во процесот на донесување на одлуки.

Проблемот со квалитетни кадри е воочлив и кај ЦРППР, и квантитативен и квалитативен. Бројката од 5 вработени во Центарот за развој на ППР е малку за да се постигнат поставените цели и да се зголеми развојот. И од тие што се вработени, сите немаат капацитет за ефективно и ефикасно да ги завршуват работните односи. Преовладува мислењето дека фиксната плата што е гарантирана од оперативните трошоци од Буџетот на РМ ја создава таа пасивност на вработените во ЦРППР.

Што се однесува до соработката со граѓанскиот сектор, може да се заклучи дека и ЦРППР, како и општините, се затворени во оваа насока. Од вкупно 26 проекти, само еден е аплициран со ГО како партнер и само со две други организации има потпишано меморандум за соработка, што покажува дека соработката со граѓанскиот сектор не е ниту најмалку на задоволително ниво. ЦРППР тешко доаѓа до други извори на финансирање, како што се донатори и други средства, кои што се неопходни за одржлив развој на центарот. Но, од друга страна, добар знак е фактот дека се зголемува уделот на општините во буџетот на ЦРППР, а со тоа и уделот на општините во решавање на проблемите и потребите на граѓаните преку спроведување на разни проекти и активности за регионален развој.

Препораки

• Државата е должна да ги зголеми финансиските средства за поттикнување на политиката за рамномерен регионален развој, за да го достигне законското решение за издвојување од 1% од БДП годишно од Буџетот на РМ. Исто така, доколку во меѓувреме се предлага ребаланс на Буџетот, оваа ставка да не трпи промени.
• Да се зајакне соработката на општините со граѓанскиот сектор, со тоа што преку обуки и работилници одржани од страна на ГО ќе се зајакнат и капацитетите на вработените во општините за пишување на проекти и аплицирање кај меѓународни донатори.
• Општините да ги вклучат најподготвените ГО во процесот на пишување на апликации и спроведување на активности поддржани од странските фондови.
• Општините да ги вклучат ГО во подготвување на стратешки документи и спроведување на акционите планови.
• Зголемување на бројот на вработени во Центарот за развој на ППР е неопходен за ефективно и ефикасно постигнување на поставените цели и стратешки правци.
• Оперативните трошоци на ЦРППР да не се чекаат само од МЛС и БРР, туку вработениот да има една основна плата, а другиот дел да го добие по учинок.
• Зајакнување на капацитетите на вработените во ЦРППР, преку обуки и работилници, особено за ИПА фондови и други европски проекти е неопходно за осигурување на одржливост на центарот.
• Вклучување на граѓанските организации во подготвување на потребните документи и отворање на ЦРППР за пошироката јавност, давајќи можност на сите заинтересирани да учествуваат во процесот на донесување одлуки.
• При оценка на работата на центрите покрај критериумот за ефикасност и ефективност, треба да се имаат предвид и отчетноста, транспарентноста и задоволството на граѓаните.

Библиографија

1. Закон за рамномерен регионален развој, Службен весник на РМ, бр.63 од 22.05.2007
2. Стратегија за регионален развој на Република Македонија 2009 – 2019 год.
3. Програма за развој на Полошки плански регион 2015 – 2019
4. Програма за развој на Полошки плански регион 2009 – 2013
5. Сулејмани Р. – “Ефектите и предизвиците на политиката за рамномерен регионален развој – Презентација на комперативна анализа на регионалните политики“, 02.03.2017, Тетово
6. Државен завод за статистика на РМ – Регионите во Република Македонија 2017, http://www.stat.gov.mk/PrikaziPublikacija_1.aspx?rbr=675

[1] Член 1 од Законот за РРР, Службен весник на РМ, бр.63 од 22.05.2007

[2] Член 26 од Законот за РРР, “Службен весник на РМ“, бр.63 од 22.05.2007

[3] Државен завод за статистика на РМ – Регионите во Република Македонија 2017, http://www.stat.gov.mk/PrikaziPublikacija_1.aspx?rbr=675

[4] Пенев С. и Треновски Б., “Политиката за рамномерен регионален развој во Македонија“, стр. 31

[5] Пенев С. и Треновски Б., “Политиката за рамномерен регионален развој во Македонија“, стр. 33

[6] Програма за развој на Полошки плански регион 2015 – 2019

[7] Наодите се добиени од прашалникот кој што беше доставен до сите општини оd Полошки регион. Прашалникот може да се најде на следниот линк: https://docs.google.com/forms/d/1gKCsDRPVzU4cmGpnusxE7uLyNWN9Rj8s3yGRMTY6bs8/edit

[8] Член 24 и 25 од Законот за РРР, Службен весник на РМ, бр.63 од 22.05.2007

[9] Програма за развој на Полошки плански регион 2015 – 2019 година

[10] Член 27 од Законот за РРР, Службен весник на РМ, бр.63 од 22.05.2007

[11] Интервју со директорот на Бирото за регионален развој, Џемали Елмази, реализирано на 02.07.2017 година.

[12] Податоците се ажурирани од прашалникот што беше доставен до Центарот за развој на ППР и од интервјуто со директорот на Бирото за регионален развој, Џемали Елмази.

[13] Ризван Сулејмани, „Ефектите и предизвиците на политиката за рамномерен регионален развој“, Јавна презентација на комперативна анализа на регионалните политики во рамки на проектот Алијанса за регионален развој, 02.03.2017, Тетово

[14] Податоци добиени од доставен прашалник до Центар за развој на Полошки плански регион поврзани со конкретни проекти реализирани во периодот 2015-2017 и од Биро за регионален развој http://brr.gov.mk/mk/%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8/

[15] Листа на присуство од ЦРППР од процесот на креирање на Програмата, обезбедена преку доставување на Барање за пристап до информции од јавен карактер.

ГО – Граѓански организации

ДЗС – Државен Завод за Статистика

ЕЛС –  Единица на Локална Самоуправа

ЕУ – Европска Унија

МФ – Министерство за Финансии

МЦМС – Македонски Центар за Меѓународна Соработка

НВО – Невладини организации

РРР – Рамномерен Регионален Развој

РМ – Република Македонија

ЦЕА – Центар за Економски Анализи

Кратка информација за авторите

Центарот за економски анализи (ЦЕА) е истражувачки центар составен од економисти кои делат заедничка визија за Република Македонија како нова европска економија во подем, интегрирана со регионалните и светските пазари. Главната мисија на ЦЕА е постојано да ги истражува економските случувања и јавната политика во Република Македонија и да понуди препораки, предлози и мерки на владините и невладините институции. Целите на ЦЕА се следниве:

• Обезбедување на квалитетна анализа на политики
• Подршка на одржлива економска политика во Македонија
• Помагање во развoјот на амбиент кој придонесува кон повисоко ниво на инвестиции, забрзан развој и раст во македонската економија, како и членство во ЕУ
• Постигнување на национална финансиска одржливост
• Поттикнување на регионална соработка и поддршка на Балканот
• Зајакнување на граѓанското општество, општествениот капитал и доверба

Покрај опширната работа во Македонија, ЦЕА има работено и на регионално и на глобално ниво.

Кратко резиме

Покрај релативно високата нерамномерност во регионалниот развој на Република Македонија уште повеќе загрижува што таа нерамномерност се зголемува со текот на последните години, мерено преку коефициентот на варијација на БДП. Слабостите на политиките, покрај непочитувањето на Законот за рамномерен регионален развој во смисла на буџетско планирање од 1% од БДП за рамномерен регионален развој, е и немањето на капацитети за реализација на финансиските средства, како од страна на Бирото за регионален развој, така и од страна на Центрите за регионален развој.

Во оваа анализа опфативме и еден важен сегмент од функционалната парламентарна демократија, а тоа е и соработката на граѓанскиот сектор со регионите, како и регионалните карактеристики на граѓанскиот сектор. Детектирани се релативно поголеми регионални разлики помеѓу граѓанските организации по планските региони во РМ, особено во делот на вмрежувањето, меѓусебна соработка, финансиска одржливост и соработка со центрите за регионален развој. Загрижува и внатрешната и надворешната нето миграција во планските региони, особено на младите. Исто така детектиравме дека соработката на граѓанските организации со Центрите за развој на планските региони е на многу ниско ниво. Граѓанските организации сметаат дека соработката и спроведувањето на заеднички проекти со центрите би придонела за развој на регионот и според исказите на претставниците на ГО, многу е мал бројот на организации кои се запознаени со работата на Центрите за развoj на планските региони.

Во оваа анализа направивме и емпириско економетриско истражување кое треба да биде поттик за идни подетални истражувања за тоа кои се детерминантите на рамномерниот регионален развој. Еден од поважните емпириски наоди од економетрискиот панел модел е дека бројот на урбани/рурални ЕЛС по региони имаат статистичка значајност при 1% статистичка значајност за БДП во регионите во РМ и затоа атрибутот урбана/рурална ЕЛС треба да биде важна варијабла при носење политики за конвергенцијата на БДП по региони во РМ. Особено е значајно тоа што моделот емпириски покажува дека поголем број на урбани ЕЛС водат до повисоки БДП во регионите, а поголем број на рурални ЕЛС водат до пониски БДП во регионите. Овој наод е во иста линија  и со наодот дека значаен фактор кој влијае врз степенот на развој на ГО и нивното вклучување во креирање на политики е средината во која се регистрирани, во смисла урбана/рурална со што атрибутот урбана/рурална ЕЛС станува еден од главните фактори за анализа на детерминанти на влијание на граѓанските организации во креирање на политики за рамномерен регионален развој

Вовед

Постоењето на високи диспаритети во регионалниот развој во Република Македонија, како и издвојувањето на Скопскиот регион како најразвиен, ја наметна потребата од донесување на Законот за рамномерен регионален развој^[1] во 2007 година, како и започнување со негова примена од 1 јануари 2008 година, каде Владата на РМ, преку Центрите за развој на планските региони се залага за намалување на диспаритетите меѓу планските региони и поттикнување на нивниот развој.

Имајќи ги предвид утврдените цели на политиката за регионален развој во Законот, Стратегијата за регионален развој го разработува моделот на полицентричен развој. Моделот на полицентричен развој е фокусиран на намалување на диспаритетите во развојот меѓу планските региони, што подразбира алоцирање на поголема поддршка кон помалку развиените региони. Притоа, ниту еден плански регион не е изоставен од политиката за регионален развој, туку се настојува поддршката да биде во функција на намалување на диспаритетите меѓу регионите, што повлекува повисока поддршка за регионите со пониско ниво на развој. Исто така, во Стратегијата се дефинирани приоритетите за развој на подрачјата со специфични развојни потреби, кои согласно со законската рамка, прават посебна целна група во политиката за рамномерен регионален развој.^[2]

Методологија

Ова истражување се заснова на прибирање на секундарни податоци од Државен Завод за Статистика (ДЗС), Министерство за финансии (МФ), Влада на РМ, Македонски Центар за Меѓународна Соработка (МЦМС) и Центар за Економски Анализи (ЦЕА). Дополнително  се користи веќе постоечката база на податоци добиена за потребите на проектот „Фискална децентрализација за подобар регионален развој на граѓанското општество“, финансиски поддржан од Цивика Мобилитас.

Дополнително, преку теренското истражување, односно преку фокус групите во сите осум региони во Македонија, ја мериме перцепцијата на ГО. Фокус групите наменети за ГО од сите региони се спроведени за целта на проектот „Фискална децентрализација за подобар регионален развој“, каде беа вклучени и дополнителни прашања за потребите на ова истражување. Спроведувањето на фокус групите преку директна комуникација со ГО од сите региони ни помогна да добиеме појасна слика за состојбата во која се наоѓа и граѓанскиот сектор кога станува збор за вклучување и влијаење врз локалните политики и одлуки, како и утврдување на причините кои придонесуваат до низок степен на влијание. Фокус групите се спроведуваа во текот на  месец мај 2017 година во сите осум плански региони во Македонија, и беа наменети за граѓански организации, кои беа и цел за ова истражување.

За таа цел, учесници беа претставници од граѓански организации кои ги поседуваа следните карактеристики:

• Да се регистрирани како Здружение на граѓани и фондации
• Седиштето на организацијата да биде во една од општините во регионот каде ќе се спроведува фокус групата
• Активно да работат или пак да имаат спроведено активности во минатата година

Големината на фокус групите се движеше во просек од 5 учесници, поточно: три ГО од Вардарски регион, две од Источен регион, две од Југозападен регион, пет од Југоисточен регион, седум од Пелгониски регион, четири од Полошки регион, пет од Североисточен регион и шест од Скопски регион. Од друга страна пак, примерокот врз кој се основаат добиените информации се базира на вкупно 39 учесници, претставници на 36 ГО.

Исто така, квантитативната економетриска панел регионална анализа ни помогна во утврдување на детерминантите за степенот на развој на планските региони мерено преку нивниот БДП, а податоците се од регионалните статистики од Државниот завод за статистика.

Степен на развиеност на регионите

За да дадеме попрецизен приказ за степенот на развој на регионите во РМ, се водиме според развојниот индекс^[3] кој се утврдува како пондериран просек од економско-социјалниот и демографскиот индекс, при што двата индекси имаат подеднакво учество во креирањето на развојниот индекс. При определувањето на економско-социјалниот индекс како индикатори се користат:

• бруто-домашниот производ по жител,
• буџетските приходи по жител,
• растот на додадената вредност на нефинансискиот сектор и
• стапката на невработеност.

Демографскиот индекс се определува врз основа на:

• природниот прираст на населението,
• коефициентот на стареење,
• салдото на миграции на 1.000 жители и
• завршени студенти на 1.000 жители.

Во Табела 1 се прикажани индексите (развоен, економско-социјален и демографски) на планските региони кои покажуваат колку регионите отстапуваат во развојот споредено со просекот на земјата.

Табела 1: Колку регионите отстапуваат во развојот со просекот на земјата според развојниот, економско-социјалниот и демографскиот индекс 

Извор: Одлука за класификација на планските региони според степенот на развиеност за периодот 2008-2012, „Службен весник на Република Македонија“ број 162/2008

Развојните индекси на планските региони во Република Македонија покажуваат дека единствено Скопскиот плански регион се карактеризира со натпросечен степен на развој, додека сите други региони се под националниот просек.^[4] Разликата меѓу Скопскиот (1,48) и вториот по развиеност – Југоисточниот плански регион (0,89) е значајна, додека пак јазот во развојот меѓу Скопскиот и последниот по развиеност – Североисточниот плански регион е исклучително голем со разлика од 0,92 индексни поени.

Доколку ги разгледуваме социјално-економскиот и демографскиот индекс, можеме да забележиме дека постојат големи разлики помеѓу регионите. Најголеми разлики меѓу двата индекси има кај Полошкиот регион кој се одликува со натпросечен демографски развој (1,05) и најнизок економско-социјален развој (0,18), додека Југоисточниот регион има висок економско-социјален индекс (1,38) и низок демографски индекс (0,58). ^[5]

Со цел поттикнување на рамномерен регионален развој во Законот за РРР, а согласно Член 27 од истиот, од Буџетот на РМ годишно се издвојуваат средства во висина од најмалку од 1% од БДП.^[6] Овој Закон во пракса не се почитува целосно. Имено, со започнувањето со работа на Центрите за развој на планските региони од 2008 година до 2016 година во просек се издвоени 0,02% од БДП.

Табела 2: Реализирани средства за регионален рамномерен развој како процент од БДП

Пресметка на авторот со преземени податоци од:

Извор за БДП: stat.gov.mk

Извор: Завршни сметки од Централен буџет: Извор на финансирање/потпрограми

Во Табела 3 податоците покажуваат дека планираните средства за Министерството за локална самоуправа и Бирото за регионален развој наменети за потпрограмата за рамномерен регионален развој во 2008 и 2009 година изнесуваат во просек над 300 милиони денари, но од нив  во просек се реализирани само 32% што укажува на неефикасно менаџирање и искористување на средствата. Од 2010 година планираните средства наменети за рамномерен регионален развој се намалуваат до 2012 година, а со тоа се зголемува процентот на реализирани средства во однос на планирани.  Доколку се разгледува периодот од 2012 до 2015 година, планираните средства се зголемуваат со мала стапка на раст, но не изнесуваат ниту приближно до 100 милиони денари. Процентот на реализирани средства во однос на планирани средства е зголемен и за периодот од 2012 – 2015 година, кој во просек изнесува 80%. Она што драстично отскокнува е процентот на реализирани средства во однос на планирани од МЛС за 2013 година, кој изнесува само 18%. Во 2016 година, стапката на раст на планирани средства во однос на претходната година изнесува 29% кај МЛС додека пак планираните средства кај Бирото за регионален развој се зголемени за 111%. Процентот на реализација на средствата наменети за РРР во 2016 година изнесува 99% кај МЛС и 98% кај БРР што значи ефикасно испланирани средства, како и речиси целосно искористување на средствата што досега се нема случено.

Табела 3: Приказ на издвоени средства од Централниот буџет на РМ наменети за ОА програмата за рамномерен регионален развој преку Министерството за Локална Самоуправа и Биро за регионален развој

Пресметка на авторот со преземени податоци од:

Извор: Завршни сметки од Централен буџет: Извор на финансирање/потпрограми

Оттука може да заклучиме дека не се почитува Законот за РРР и не се планираат средства од 1% од БДП за РРР. Секако дека постојат предизвици и во идентификување, стратешко планирање, изнаоѓање на финансиски средства, имплементација, мониторинг и евалуација на програми и проекти со регионална компонента.

Рамномерен развој преку коефициент на варијација на БДП по глава жител по региони

Бруто домашниот производ ја мери новосоздадената вредност произведена на одредена територија. Тој е еден од индикаторите за мерење на нивото на развој на регионите. БДП по региони го покажува нивото на економска активност на територијата на планските региони, односно економската моќ на истите. Државниот завод за статистика го пресметува БДП и БДП по жител по региони на годишна основа. Во времето на подготовка на оваа анализа, БДП по региони беше расположливо до 2014 година. Во нашата цел за утврдување на рамномерноста на развојот на регионите ќе користиме коефициент на варијација на БДП по жител по региони за периодот 2008-2014 година. Во нашиот случај, коефициентот на варијација ќе послужи да го покаже степенот на варијабилитет на БДП по жител во регионите, односно дали постои намалување или зголемување на рамномерноста во развојот на регионите во РМ. Преку оваа статистичка мерка сакаме да дознаеме колку е ефективен Законот за рамномерен регионален развој, врз основа на БДП по жител во регионите.

Коефициентот на варијација го пресметуваме како просечна стандардната девијација на БДП по жител за секоја година по регион. Колку што вредноста на коефициентот на варијација е помала, толку рамномерноста во примерокот е помало и обратно. Доколку коефициентот на варијација има помала вредност, тоа значи дека елементите од примерокот се хомогени, и обратно, ако коефициентот на варијација има поголема вредност, следува дека елементите од примерокот се хетерогени.

На следниот графикон е прикажан БДП по жител по региони на годишна основа, од 2008 г. кога Законот за РРР стапил на сила како и формирањето на Центрите за развој. Теоретски, линиите на графикот подолу кои што го прикажуваат БДП по жител на регионите во Македонија, би требало да конвергираат, со цел намалување на диспаритетите меѓу регионите мерено преку БДП по жител.

Она што можеме да забележиме од графиконот е дека: Скопскиот регион сѐ уште значително отстапува од другите региони, а јазот е најголем помеѓу Скопскиот и Полошкиот, Североисточниот и Југозападниот регион. БДП по жител кај сите региони се зголемува во периодот на опсервација, но со релативно ниски стапки на раст. Исклучок од ова е Југоисточен регион, каде БДП по жител се зголемува со значително повисока стапка на раст споредено со другите региони.

Графикон 1: БДП по жител по региони на годишна основа

Извор: Пресметка на авторот со податоци од Државен Завод за Статистика

На следниот графикон е прикажан коефициентот на варијација на БДП по жител на годишна основа на регионите во РМ.

Графикон 2: Коефициент на варијација на БДП по жител по регион за периодот 2008-2014 година

Извор: Пресметка на авторот со податоци од Државен Завод за Статистика

Коефициентот на варијација во 2014 година во споредба со оној од 2008 година е незначително намален, односно и незначително се намалени и диспаритетите меѓу регионите мерени преку БДП по жител. Почнувајќи од 2009 до 2011 година има поизразен пад на коефициентот, додека пак од 2011 до 2014 година, истиот почнува да се зголемува, што значи дека и диспаритетите меѓу регионите се зголемуваат, а со тоа се доведува и до прашање ефективноста од имплементацијата на Законот за рамномерен регионален развој, особено во периодот од 2011 година наваму.

Карактеристики на планските региони и граѓанските организации во регионите

Во продолжение даваме краток осврт на карактеристиките на осумте плански региони во РМ и граѓанските организации (ГО) во регионите.

Карактеристики на планските региони во РМ

Согласно основните демографски и социо-економски показатели во РМ,  Скопскиот регион отстапува во голема мера од другите региони, додека пак Вардарскиот и Североисточниот регион се карактеризираат со најниски показатели.

Табела 4: Карактеристики на регионите согласно демографските и социо-економските показатели

Извор: Државен Завод за Статистика

Во Република Македонија, согласно проекцијата за 2015 година за вкупниот број на население, најголем број од населението е сконцентрирано во Скопскиот регион (30%) а најмалку во Вардарскиот регион (7%). Дополнително, поради големата концентрација на населението во Скопски регион, густината на население е девет пати поголема од Вардарскиот регион.

Доколку ги разгледуваме основните податоци според степенот на образование, најмал број на дипломирани студенти во 2015 година има во Вардарски (6%) и Североисточен регион (7%), кои што се карактеризираат со мал број на млади кои имаат завршено високо образование.

Понатаму, доколку ги разгледуваме стапките на активност на населението на возраст над 15 години, Полошкиот и Североисточниот регион имаат најниски стапки на активност. Интересен е фактот што веднаш по нив следи Скопскиот и Југозападниот регион. Стапката на вработеност е најниска повторно во Североисточен и Полошки регион.

Доколку го разгледуваме бројот на активни деловни субјекти, Североисточниот регион има значително најмал број и споредбено со вториот регион по најмал број на активни деловни субјекти – Вардарскиот регион, разликата изнесува 1.331 деловни субјекти. Овој податок ја објаснува донекаде и ниската стапка на вработеност, како и активност во Североисточен плански регион, каде можноста за вработување е ограничена и пазарот на побарувачка не може да го задоволи пазарот на понуда.

Граѓанските организации во регионите

Овде би сакале да дадеме краток осврт на карактеристиките на граѓанските организации во Македонија разгледувани по региони. Податоците доаѓаат од досегашни истражувања за степенот на развој на граѓанското општество во Македонија, односно од публикацијата „Фискална децентрализација за подобар регионален развој на граѓанското општество“, поддржана од Цивика Мобилитас. ^[7]

Според последните податоци со кои располагаме за географската распределба на здруженијата и фондациите во 2013 година, можеме да забележиме дека од вкупно 13.099 регистрирани организации, најголем број, односно 5.106 или 39%, се регистрирани во Скопскиот регион, а најмал е бројот во Североисточниот плански регион, 767 или 6% од вкупно регистрирани организации во Република Македонија. Овој податок дополнително ни укажува дека најголема концентрација на граѓански организации, а со тоа и потенцијално најголем степен на нивно влијание имаме во Скопскиот регион.^[8]

Графикон 3: Географска распределба на здруженијата и фондациите на крај од 2013 година

Извор: Податоците се добиени од ЦРМ и од ДЗС за потребите на истражување спроведено од МЦМС

Исто така, доколку ги разгледаме организациите кои беа примерок^[9] на истражувањето кое ЦЕА го спроведе во рамки на проектот „Фискална децентрализација за подобар регионален развој на граѓанското општество“, поддржан од Цивика Мобилитас, можеме да издвоиме неколку карактеристики за организациите кои делуваат во регионите во РМ и тоа:

Организациите во Скопскиот регион главно се организации регистрирани во урбана средина. Во овој регион постојат организации кои што делуваат во најразлични сектори од кои можеме да ги издвоиме секторите добро владеење, здравје и здравствена заштита и човекови права како најзастапени. Најголем број од организациите постојат повеќе од 10 години, а главни извори на финансирање на овие организации се меѓународните и странските донатори.

За организациите од Североисточниот регион како најзастапени сектори на делување се издвојуваат човековите права и меѓуетничките односи.  Како извори на финансирање кај овие организации најчесто се јавуваат меѓународните и странските донатори, а кај мал дел организации и членарините. Најголем дел од организациите постојат повеќе од 10 години.

Во Полошкиот регион, според примерокот, организациите делуваат најмногу во секторите образование и наука, човекови права како и демократија и владеење на правото. Како и во другите региони, и во овој како најчести извори на финансирање се јавуваат меѓународните и странските донатори. Повеќето се регистрирани во урбани средини, но постојат и организации кои се регистрирани и делуваат во руралните средини од овој регион.

Во Пелагонискиот регион најзастaпени сектори на делување на ГО се: добро владеење, деца, млади и студенти, и здравствена заштита. Најчести извори на финансирање се јавуваат меѓународните и странските донатори. Поголем број на ГО се регистрирани во урбани средини, но постојат и организации кои се регистрирани и делуваат во руралните средини од овој регион.

Организациите од Југоисточниот, Источниот, Југозападниот и Вардарскиот регион како најчести сектори на делување ги навеле животната средина, децата, младите и студентите, демократијата и владеењето на правото, како и животната средина. Кај овие организации, исто како и кај другите региони, најчести извори на финансирање се меѓународните и странските донатори.^[10]

Перцепција на граѓанските организации за влијанието во креирање на политики на Рамномерен регионален развој

Во текот на месец мај спроведовме теренско истражување (преку фокус групи) со цел утврдување на клучните фактори кои влијаат врз креирањето на политики за РРР. Целна група беа граѓански организации кои делуваат во различни сектори и се регистрирани во различни градови во еден регион. Со цел средбата да биде ефикасна и да се добијат квалитетни информации, бројот на учесници  беше ограничен, поточно беше предвидено да се движи од 4 до 7 учесници, по еден претставник од организација. Во истражувањето беа вклучени вкупно 39 учесници, претставници на 36 ГО од сите региони. Големината на фокус групите се движеше во просек од 5 учесници, поточно: три (3) ГО од Вардарски регион, две (2) од Источен регион, две (2) од Југозападен регион, пет (5) од Југоисточен регион, седум (7) од Пелагониски регион, четири (4) од Полошки регион, пет (5) од Североисточен регион и шест (6) од Скопски регион.

Факторите кои влијаат на ГО врз креирањето на политики за рамномерен регионален развој ги опишуваме во неколку области.

Вмрежувањето на ГО и нивната меѓусебна соработка е на релативно ниско ниво.

Она што можеме да забележиме од спроведувањето на фокус групите е дека, заинтересираноста од страна на ГО од Полошки и Источен регион од можноста за остварување контакти за идна соработка е многу мала.

Непрофесионалноста во граѓанскиот сектор и формирањето невидливи т.н. „фантомски ГО“, поради лични интереси и користење одредени бенефити, влијаат врз целокупната перцепција за граѓанскиот сектор од страна на јавноста и институциите.

Повеќето ГО кои се активни од Вардарски регион не се професионализирани, туку членовите на ГО се повремено ангажирани за одреден проект или активност, со цел зголемување на личните приходи, надвор од редовното вработување. Согласно развојот на граѓанското општество во Југоисточен регион, ГО сметаат дека граѓанското општество е подобро развиено исклучиво во Струмица, во споредба со другите градови и региони, но сепак недостасува професионализам во организациите, бидејќи се формираат ГО исклучиво само за да користат за одредени краткорочни бенефиции и потоа згаснуваат.

Значаен фактор кој влијае врз степенот на развој на ГО и нивното вклучување во креирање на политики е средината во која се регистрирани, во смисла урбана/рурална.

Граѓанските организации не се соочуваат со недостаток на информации за актуелни повици за финансирање на ГО, бидејќи постои ресурсен центар кој се залага да ги дистрибуира информациите до ГО. Нивната перцепција е дека постои низок степен на комуникација на ГО од руралните средини со донаторите, бидејќи сите донатори се сконцентрирани во Скопскиот регион и ГО од истиот имаат полесен пристап до контакт со нив.^[11] Тоа влијае врз ограничување на ГО од руралните средини да влијаат во креирањето на политики и давањето предлози за решавање на проблемите во заедницата. Имено, односот на ГО од Вардарски и Пелагониски регион со руралните општини не е на задоволително ниво. Руралните општини немаат доволно буџет да ги поддржат ГО, освен некои културно уметнички друштва за некој традиционален фестивал. Од друга страна, пак, руралните општини од Источен, Југозападен и Полошки регион се повеќе отворени за соработка со ГО, бидејќи им е потребна помош од ГО, што укажува на тоа дека руралните ЕЛС и граѓанскиот сектор ги имаат заменето улогите поради нискиот човечки капацитет и буџет на ЕЛС.

Граѓанските организации немаат финансиска одржливост на долг рок и претежно се финансираат од странски донатори.

Доколку зборуваме за финансиска поддршка на ГО од страна на ЕЛС, не постои ефикасно дистрибуирање на средствата наменети за ГО. Имено, ГО од Вардарски регион имаат различно искуство во однос на финансирање од страна на ЕЛС. Општините кои имаат поголеми буџетски средства најчесто финансирањето на ГО го прават на нетранспарентен начин, додека, пак, оние кои не располагаат со големи буџетски средства доделуваат на поголем број ГО мали износи на средства кои не се доволни ниту за покривање на режиски трошоци. Случајот во Источен и Југозападен регион, согласно перцепцијата на ГО, е дека општините или не објавуваат повици за ГО поради ниските буџетски средства или доделувањето на грантови е целосно нетранспарентно (или случајот со општина Штип која објавува повици за ГО, но досега ниту една ГО не добила грант). Најчесто општините се  заинтересирани за аплицирање на заеднички проект со ГО доколку нивната корист е поголема од нивното вложување. Граѓанските организации од Скопскиот регион се во подобра позиција отколку оние од другите региони. Тие имаат диверзифицирано портфолио на финансирање, иако и тие најчесто се финансираат од странски донатори.

Соработката на граѓанските организации со Центрите за развој на планските региони и ЕЛС е клучна за развој на регионот.

Соработката на ГО со Центрите за развој на планските региони е на многу ниско ниво. Граѓанските организации присутни на фокус групите сметаат дека соработката и спроведувањето на заеднички проекти со центрите би придонела за развој на регионот и за тоа е потребно воспоставување на систем за интеграција на Центрите за развој на планските региони со ГО.

До сега, според исказите на претставниците на ГО на фокус групите, многу е мал бројот на организации кои се запознаени со работата на Центрите за развoj на планските региони. Тие не се ниту запознаени со некои активности и спроведени проекти кои центрите ги имаат реализирано во нивните региони. Во Југозападен регион, половина од ГО присутни на фокус групата не беа воопшто запознаени со Центарот, додека, пак, половина се запознаени со неговото работење, но немаат директна соработка. Случајот во Југоисточен регион е сличен. Речиси сите ГО кои присуствуваа на фокус групата беа запознаени со работењето на Центарот, но само мал број од нив имаат соработка и се повикани да присуствуваат во процесот на планирање за утврдување на приоритети во регионот.

Миграцијата на младото и работоспособно население придонесува врз зголемување на бројот на стари лица во регионите.

Како последица на нискиот економски развој во регионите во Македонија, сѐ повеќе е застапена миграцијата.^[12] Иако статистиката покажува дека иселувањето во Македонија се намалува, сепак перцепцијата на ГО е спротивна. Тие сметаат дека сѐ повеќе се зголемува бројот на иселени млади луѓе од регионите. Младото и работоспособно население најчесто заминува во главниот град или надвор од државата барајќи подобри услови за живеење и работа, како и повисок животен стандард. Тие се немотивирани да останат во местото каде се родени поради ниските плати и ограничената можност на расположливи работни места.

Особено загрижувачка е ситуацијата во Источниот плански регион каде граѓанските организации алармираат дека загрижувачка е брзината на иселување на граѓаните во поголемите градови и надвор од државата. Постои голема немотивираност на ГО во Источниот регион поради недостатокот од младо население. Граѓанските организации велат дека подоминантна е демографската група со лица над 40 години, кои се пасивни и не покажуваат интерес за потребите кои се неопходни во регионот. ^[13]

Квантитативна анализа на податоци

Имајќи ги предвид наодите од податоците од ДЗС и од фокус групите ќе се обидеме емпириски преку економетриска панел анализа да видиме кои фактори: географско-демографски и/или социо-економски влијаат на степенот на развој на планските региони во РМ, мерен преку БДП. Ќе користиме економетриска панел анализа. Со економетриската панел анализа ја контролираме хетерогеноста на статистичките региони, имаме повеќе степени на слобода, помало влијание на можна колинеарност, и со тоа го оценуваме динамичното влијание во периодот на опсервација преку користење на временската инваријанта. Користиме метод на најмали квадрати со авторегресија од прв степен за да контролираме можна авторегресија. Исто така, користиме и процедура на Вајт[14] за да контролираме можна хетероскедастичност.

Секако дека конвергенцијата на планските региони во РМ во нивниот развој бара поисцрпна емпириска анализа, но сепак овде ќе иницираме една таква анализа имајќи ги во вид експертските мислења (членови на ЦЕА беа дел од тимот за подготовка на Законот за РРР и ја подготвија првата методологија за мерење на степенот на развиеност на регионите во РМ), наодите од фокус групите и потребите за подетални анализи за овој феномен. Имено, индикативни се следните фактори кои можат да влијаат врз рамномерноста на развојот на регионите во РМ мерен преку БДП т.е. на конвергенцијата на нивниот развој: бројот на население и густината на населението, урбана/рурална разлика на ЕЛС во регионите, миграцијата, (не)вработеноста, времето и завршени студенти и корисници на Интернет како прокси за образование и мека инфраструктура на вештини и знаења, имајќи предвид дека регионите и нивните центри немаат капацитет да ги реализираат ниту оние средства кои се планирани од Буџетот на РМ, иако се помали од 1% од БДП. Свесни сме дека овој пристап е само иницијален и индикативен и како таков треба внимателно да се анализираат и резултатите, но се повик за поиздржани слични анализи во иднина, како потреба за носење на поефикасни и поефективни политики за порамномерен развој на планските региони во РМ во иднина.

Во ова естимирање ќе направиме оценка кои социјални и економски варијабли влијаат на БДП во регионите на РМ, секако водејќи сметка за тоа дали има достапни податоци. Ќе го естимираме следниот вектор:

Каде:

y – се зависните варијабли т.е. БДП на планските региони.

x – се објаснувачките варијабли на зависните варијабли кои беа наведени и од ГО како варијабли кои влијаат на развојот на планските региони и на ГО во планските региони (број на урбани/рурални ЕЛС, лица на возраст од 15-74 години кои користат Интернет, број на дипломирани студенти, стапка на невработеност, просечно исплатена нето плата по вработен, време за периодот 2010-2015 година, население). Резултатите од ова естимирање се прикажани на наредната табела.

Табела 5: Естимирање на БДП на планските региони и објаснувачките варијабли

t – статистики во заграда

*статистички значајно при 1% статистичка значајност (критична вредност 2.485)

**статистички значајно при 5% статистичка значајност (критична вредност 1.316)

***статистички значајно при 10% статистичка значајност (критична вредност 0.856)

Од естимирањето индикативно е дека во периодот на анализа:

• за БДП по региони, статистички не е значајна варијаблата на завршени студенти како ни времето.
• бројот на урбани/рурални ЕЛС по региони имаат статистичка значајност при 1% статистичка значајност и затоа тоа треба да биде важна варијабла при носење политики за конвергенцијата на БДП по региони во РМ. Особено е значајно тоа што моделот емпириски покажува дека поголем број на урбани ЕЛС водат до повисоки БДП во регионите, а поголем број на рурални ЕЛС водат до пониски БДП во регионите.
• корисниците на Интернет се статистички значајни за БДП по регионите.
• повисока нето исплатена плата носи повисок БДП во регионите, а повисока стапка на невработеност понизок БДП во регионите.
• населението не е статистички значајна варијабла за БДП во регионите.

Заклучок

Покрај релативно високата нерамномерност во регионалниот развој на Република Македонија, уште повеќе загрижува што таа нерамномерност се зголемува со текот на последните години, мерено преку коефициентот на варијација на БДП. Слабостите на политиките за рамномерен регионален развој, покрај непочитувањето на Законот во смисла на буџетско планирање за 1% од БДП за РРР, е и немањето на капацитети за реализација на финансиските средства, како од страна на Бирото за регионален развој, така и од страна на Центрите за развој на планските региони.

Согласно карактеристиките на граѓанските организации по планските региони во РМ, детектирани се релативно поголеми регионални разлики меѓу ГО, особено во делот на вмрежување, меѓусебна соработка, финансиска одржливост и соработка со центрите за регионален развој. Загрижувачки фактор е и внатрешната и надворешната нето миграција, особено на младите.

Согласно економетрискиот панел модел, еден од поважните емпириски наоди е дека бројот на урбани/рурални ЕЛС по региони имаат статистичка значајност при 1% статистичка значајност за БДП во регионите во РМ, што значи дека моделот емпириски покажува дека поголем број на урбани ЕЛС водат до повисок БДП во регионите, а поголем број на рурални ЕЛС водат до понизок БДП во регионите и затоа атрибутот урбана/рурална ЕЛС треба да биде земен предвид при носењето на политиките за порамномерен регионален развој во Република Македонија. Овој наод е во иста линија и со наодот дека значаен фактор кој влијае врз степенот на развој на ГО и нивното вклучување во креирање на политики е средината во која се регистрирани, во смисла урбана/рурална со што атрибутот урбана/рурална ЕЛС станува еден од главните фактори за анализа на детерминанти на влијание на граѓанските организации во креирање на политики за рамномерен регионален развој.

Библиографија

• Државен завод за статитска, МАКСТАТ база, достапна на gov.mk
• Закон за регионален развој, Службен весник на РМ бр 63, Мај 2007, достапен на http://brr.gov.mk/wp-content/uploads/2015/09/Zakon_za_regionalen_razvoj_642638876.pdf
• Министерство за финансии, Завршни сметки од Централен буџет: Извор на финансирање/потпрограми, достапни на finance.gov.mk
• Влада на РМ, Стратегија за регионален развој на РМ, Службен Весник на РМ бр. 119 од 30.09.2009, достапна на http://arhiva.vlada.mk/registar/files/STRATEGIJA_ZA_REGIONALEN_RAZVOJ_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_2009-2019_GODINA.pdf
• Николов М., Митевски И., Петровска АМ., Гарванлиева Андонова В., Димовска Г., Центар за Економски Анализи – Скопје, 2017 “Фискална децентрализација за подобар регионален развој на граѓанското општество”, достапна на: http://cea.org.mk/wp-content/uploads/2017/02/CEA-Analiza-FINAL_FINAL.pdf
• Николов М, Митевски И, Петровска АМ., Центар за Економски Анализи – Скопје, 2017, “Перцепција на граѓанските организации за степенот на развој на граѓанското општество во Македонија”, достапна на:  http://cea.org.mk/wp-content/uploads/2017/04/CEA-analiza-od-Prashalnikot-FINAL.pdf

[1] http://brr.gov.mk/wp-content/uploads/2015/09/Zakon_za_regionalen_razvoj_642638876.pdf

[2]http://arhiva.vlada.mk/registar/files/STRATEGIJA_ZA_REGIONALEN_RAZVOJ_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_2009-2019_GODINA.pdf

[3] Класификацијата е направена врз основа на Одлуката за поблиски критериуми и индикатори за определување на степенот на развиеност на планските региони („Службен весник на Република Македонија“ број 162/2008). Согласно со законската регулатива, направената класификација е со важност од пет години (2008-2012), после што повторно ќе се оценуваат степенот на развиеност на планските региони и ефектите од применетите мерки и реализираните проекти за регионален развој.

[4] http://arhiva.vlada.mk/registar/files/STRATEGIJA_ZA_REGIONALEN_RAZVOJ_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_2009-2019_GODINA.pdf

[5]Ibid

[6] http://brr.gov.mk/wp-content/uploads/2015/09/Zakon_za_regionalen_razvoj_642638876.pdf

[7] “Фискална децентрализација за подобар регионален развој на граѓанското општество”, Mарјан Николов, Игор Митевски, Ана Марија Петровска, Весна Г. Андонова, Габриела Димовска, Центар за Економски Анализи – Скопје, 2017, https://goo.gl/1x76fX)

[8] Ibid

[9] Целосниот примерок опфаќаше вкупно 70 организации од кои 37 се интервјуирани лице во лице (по 5 организации во просек од секој регион), додека пак останатите 33 преку онлајн прашалник, кое беше спроведено за потребите на проектот „Фискална децентрализација за подобар регионален развој на граѓанското општество“, поддржан од Цивика Мобилитас

[10] „Фискална децентрализација за подобар регионален развој на граѓанското општество“, Mарјан Николов, Игор Митевски, Ана Марија Петровска, Весна Г. Андонова, Габриела Димовска, Центар за Економски Анализи – Скопје, 2017, https://goo.gl/1x76fX)

[11] “Перцепција на граѓанските организации за степенот на развој на граѓанското општество во Македонија”, Николов М., Митевски И., Петровска АМ., Центар за Економски Анализи – Скопје, 2017, https://goo.gl/ib8Ar6

[12] „Перцепција на граѓанските организации за степенот на развој на граѓанското општество во Македонија“,Николов М, Митевски И., Петровска АМ, Центар за Економски Анализи – Скопје, 2017, https://goo.gl/ib8Ar6

[13] ibid

[14] White, Halbert (1980). “A Heteroskedasticity-Consistent Covariance Matrix Estimator and a Direct Test for Heteroskedasticity”. Econometrica. 48 (4): 817–838.